bgsound src=" loop="-1">naghmeh.com/Naghmehcard/MIDI/TAVALOD.MID موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل
 «حلوا‌پزی» قدیمی‌ترین آئین‌ مذهبی و سنتی دهه محرم در اردبیل
به گزارش خبرگزاری تسنیم از اردبیل، آیین سنتی حلواپزی که در دهه محرم یکی از سنن و نذورات اعم مردم اردبیل محسوب می‌شود و از شاخص‌ترین و قدیمی‌ترین آیین‌های مذهبی و سنت‌های دهه محرم است.

این حلوا که به "ساری حالوا" معروف است(حلوای زرد) از کره محلی، آرد گندم، شکر(شربت)، زعفران و گلاب تشکیل شده که شاکله اصلی پخت حلوا هستند و در برخی از مراسمات عسل، مغز گردو، بادام، فندق، پسته و سایر افزودی‌ها نیز استفاده شده و لازم به ذکر است طبخ حلوا در طشت‌های بزرگ مسی و با اصولی خاص انجام می‌شود.

این آیین در نوع خود منحصر به اردبیل بوده و "ساری حالوا" جزو لاینفک دهه محرم در پایتخت تشیع است.

گزارش از بهرام آدشیرین پور

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در شنبه دهم آبان 1393  |
 (تصاویر) کربلا در هشتاد سال پیش

فرارو- "اریک ماتسون" شرق شناس امریکایی در سفر به عراق مجموعه با ارزشی از اماکن مقدس کربلا و نجف عکاسی کرده که اکنون و با گذشت 80 سال از قدمت آن همچنان جالب توجه است.

 
به گزارش سرویس عکس و تاریخ فرارو، "اریک ماتسون" شرق شناس و عکاس امریکایی که سال ها در عراق و شام فلسطین به تحقیق و پژوهش در تاریخ اسلام می پرداخت در سال 1932 سفری به کربلا انجام داد تا از آنچه خود دومین شهر مقدس شیعیان نامیده عکاسی کند. عکس های او از کربلا شامل چند عکس از بیابان های اطراف شهر و نماهایی از حرم امام حسین(ع) و کوچه و خیابان های کربلاست.
 
مجموعه عکس های ماتسون از شهرهای مقدس و بناهای تاریخی و باستانی عراق، عربستان، فلسطین و سوریه چندی بعد در آژانس عکسی با نام خودش "ماتسون" جمع آوری شد و اکنون از منابع مهم تاریخ معاصر کشورهای عربی به شمار می رود.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در سه شنبه ششم آبان 1393  |
 اعجاز طبیعت سبلان از زبان فاتحان
به بهانه روز تربیت بدنی و ورزش/
اعجاز طبیعت سبلان از زبان فاتحان/ اشتیاق گردشگران خارجی برای کشف گنجینه های طبیعت
اردبیل – خبرگزاری مهر: از اعجازهای طبیعت اردبیل قله سبلان است که فاتحانش را مجذوب اسرار مگو و گنجینه های مثال زدنی تاریخ و فرهنگ خود می کند. اسراری که بارها گردشگران خارجی را به صعود یکی از قلل مرتفع ایران زمین وادار ساخته است.

به گزارش خبرنگار مهر، با ارتفاع چهار هزار و 811 متر گستره ای آبی رنگ همچون عقابی بال گشوده دور شهر اردبیل حلقه زده و این شهر را به آغوش کشیده است.

سبلان یکی از قلل مرتفع کشور که یاد و نامش برای هر اردبیلی محلی از کرنش و احترام دارد و فقط کافی است که پای عابری را به دامنه اش بکشاند تا برای همیشه به مانند خاطره ای شیرین در ذهنش حک شود.

فاتحان سبلان و آن ها که دامنه سخت را سپری کرده و به قله رسیده اند اعجازی بی نظیر را شاهد بوده اند که تمام خستگی صعود چند ساعته را از خاطر فراموش ساخته و زلال دریاچه سبلان را جایگزین آن ساخته است.

اشتیاق برای کشف  ناشناخته های این قله سال ها است که پابرجاست. اولین کوهنوردان جوانی که بی باکانه دل به کوه و صخره های سختش می دادند این روزها کهنسال شده اند اما هنوز هم در یاد سبلان عزیز برق نگاهشان گواه اسرار خلقتی است که در این کوه برای انسان امروز و برای نسل های بعد به ودیعه گذاشته شده است.

فتح اول باره هرمی مخوف

احمد نظری با 93 سال سن از آن دست کوهنوردان جوان دیروز است که به کشف ناشناخته های سبلان می رود آن هم درست در زمانی که نه امکانات کوهنوردی امروز در اختیار بود و نه گروه های ساماندهی شده کوهنوردی.

از 14 سالگی وارد تربیت بدنی می شود و هر سال دل به طبیعت کوه سبلان می سپارد تا در نهایت فتح قله ای مخوف ذهن این کوهنورد را به خود مشغول می سازد.

مردم محلی می گویند کسی به این کوه نرفته و جای قبور انبیا و اشخاص مقدس است. اما ترس بر خواست کوهنورد جوان فائق نمی آید و اولین فتح قلل هرم و کسری به نام وی ثبت می شود.

ترک یک عادت بد و گزینش یک عادت خوب

اما فتح قلل فقط از سر هیجان کشف ناشناخته ها نیست. سبلان قواعدی دارد که نظری و تمامی فاتحان هم عصرش را شیفته خود کرده است و آن نه فقط صعود در ارتفاعات بلکه صعود در اخلاقیات است.

به یاد دارد که آقای موسوی یکی از فعالان کوهنوردی در ابتدای هر صعود نماز به پا می کرد و از همه اعضا می خواست یک عادت بد خود را کنار گذشته و یک عادت اخلاقی خوب جایگزین کنند.

همه این خصوصیات اخلاقی باعث می شود سال ها بعد نظری به عنوان لیدر گروه های کوهنوردی خارجی ها را به قله برساند.

هوابردهای انگلیسی به سبلان می روند

اولین گروه هوابردهای انگلیسی به سبلان هدایت می شوند.

بعد از انگلیسی ها نوبت فرانسوی ها است و حتی پای آلمانی و بلژیکی ها هم به سبلان می رسد. اینها درست در  مقطع جنگ جهانی دوم است اما به گفته نظری هدف خارجی ها تنها کوهنوردی بود و اینکه فردی با اهداف دیگری سفر کند قابل قبول نیست.

می گوید ما کوهنورد را از غیر اهلش می شناختیم و اینها مجذوب زیبایی های طبیعت سبلان شده بودند که از این جا و‌آن جا شنیده بودند و حالا می خواستند از نزدیک هم آن را ببینند.

پیشکسوتانی که کوهنوردی نوین را در اردبیل دایر کردند

ادامه گشت و گذارهای نظری و هم دوره هایش در دامنه های سبلان و همراهی با تیم های کوهنوردی خارجی موجب می شود که کم کم کوهنوردی نوین در اردبیل شکل گیرد.

حمید رهبر که خود از سال 1341 از قله توچال کوهنوردی را آغاز کرده است و فتح قله های بالای چهار هزار متری کشور را در کارنامه اش دارد تاکید می کند که نظری از اولین مربیان کوهنوردی است و در کنار وی مهندس صدر زاده و آقای صدر حضور فعال در این عرصه داشتند.

علاوه بر این اصغر حسام، حاجی بابا برهانی، ندر محمدی، معبودی و رضازاده از پیشکسوتان کوهنوردی محسوب می شوند.

حمید رهبر تفاوت ورزش کوهنوردی سنتی و نوین را در رویکرد ورزشی به این رشته می داند و می گوید پیش از این صعود به سبلان سنتی و با برپایی مراسمات مذهبی همراه بود اما پیشکسوتان توانستند وجه ورزشی را سر و سامان داده و مقدمات صعود گروه های بیشتر را فراهم کنند.

رهبر، بازنشسته خبرگزاری پارس سابق است. سه عکس وی با عناوین جام زرتشت، قراول سلطان و آیینه بی غبار شهرت جهانی دارد و زینت بخش دیوار برخی ادارات استان نیز هست.

وی از جمله ماجراهای صعود خود را وجود قبور در دامنه و قله عنوان می کند و می گوید در گذشته خان خانان ایل ها را بعد از مرگ دست به دست تا قله می رساندند و در قله دفن می کردند.

در گذشته معجر چوبی روی قبور می گذاشتند و رهبر روایت های مختلفی از دفن انبیا در این کوه اسرار آمیز از جمله هود و حامد شنیده است.

رهبر خرافی بودن این اعتقادات را باور ندارد و معتقد است زندگی مردم قدیم در کوه بوده و اولین برکات الهی به کوه نازل می شود و انبیا برای نزدیکی به خدا در کوه ها سکونت می کردند .

این کوهنورد تاکید دارد که حتی قبر زرتشت در این کوه است .

لازم به ذکر است وجود آتشکده ها در آق امام و وجود قبور مختلف موجب شده است بسیاری از یافته های باستان شناسی این کوه بدون مطالعه باقی بماند.

کاوش قندیل زیر سنگ محراب

در نزدیکی قله سبلان سنگی به نام سنگ محراب شناخته می شود که به قبر زرتشت پیامبر شهرت دارد.

نظری به مانند رهبر باور دارد که این شهرت بر اساس یافته های باستانی قابل قبول است و به یاددارد که قندیل و سرنیزه زمان سلجوقی از زیر این سنگ کشف شده و به دلیل نبود موزه مناسب به موزه تهران منتقل می شود.

اینکه این قندیل به کدام زمان متعلق است و آیا وجود قبور انبیا را تائید می کند باز از سوالات بی پاسخ در کوه سبلان است.

در گذشته تابلویی با نوشته" گنج به من نگاه می کند و من به گنج" روبه روی سنگ محراب نصب بوده و نظری حتی از درویشی می گوید کتابش که مجموعه بی نظیری از طب گیاهی بوده به همراه سکه های طلا در این کوه به جای مانده است.

سال ها بعد احمد نظری به عنوان اولین رئیس تربیت بدنی اردبیل منسوب می شود و هدایت گروه های کوهنوردی نظم بیشتری می گیرد.

فتح علم کوه، غار شاپور، زردکوه، اشتران کوه و دماوند در کارنامه کاری مدیری است که معتقد است کوه خود مربی فضایل اخلاقی است.

حسینیه فعلی کوه سبلان که به عنوان پناهگاه مورد استفاده گردشگران قرار می گیرد به همت نظری، نباتی و چند خیر دیگر احداث می شود.

ثبت سبلان از نگاه عکاسان نیم قرن قبل

نکته قابل توجه در فعالیت های کوهنوردی ورود عکاسان و فیلم سازان کوهنورد به گروه های صعودی است. رهبر به یاددارد که که حدود سال 42 اولین عکس خود از سبلان را ثبت کرده و این مقدمه ای شده تا کوهنوردان زیبای وصف ناپذیر دریاچه، قلل، سنگ عقاب و دامنه ها را در لنز دوربین ها شکار کنند.

رهبر بعد از فتح چهار باره علم کوه و دنا، فتح دماوند، سبلان، تفتان و سیالان و سه بار صعود به اشتران بر اثر سانحه تصادف از کوهنوردی فاصله می گیرد.

اما گنجینه عکس های این کوهنورد 75 ساله همچنان سندی در تاریخ صعود و طبیعت سبلان است.

محدودیت فرهنگی حضور بانوان در کوهنوردی

در پاسخ به سوال من که چرا بانوان در این صعود ها حضور فعال نداشتند همسر احمد نظری می گوید محدودیت های فرهنگی.

عفت صاحب جمعی بعد از اخذ دیپلم ازدواج کرده و مسئولیت تربیت چهار فرزند را عهده دار می شود. وی یکی از بیشمار زنانی است که  صبح های جمعه کوله بار همسران خود را برای کوهنوردی آماده می کردند و در پاسخ به چرایی عدم حضورشان محدودیت فرهنگی می شنیدند.

این روزها البته این قالب های فکری تغییر یافته و کوه کوچک و بزرگ و مرد و زن نمی شناسد و این روزها زنان به مانند مردان قله های مرتفع را فتح می کنند و یادگاری روی صخره های دامنه ها در انحصار مردان نیست.

ماه و ستاره هایی که در ارتفاعات گره می خوردند

نظری در این خصوص معتقد است در آن زمان محدودیت های فرهنگی وجود داشت و چندان از حضور زنان استقبال نمی شد. این پیشکسوت البته از فعالیت امروز دختران و بانوان در عرصه کوهنوردی ابراز خوشحالی می کند. و برای ختم صحبت های خود از خاطره ای برای ما می گوید.

اینکه در یکی از صعودهای خود که قرار بود از شابیل به قوتورسویی و سپس سردابه برود صبح زود برای نماز آماده می شود و با نگاهی به آسمان ناگهان مشاهده می می کند در قرص ماه یک ستاره هویدا است.

اسرار کوه نه در دامنه ها بلکه در آسمان نیز نوازش گر روح و روان فاتحانش است. تا جایی که هیچ کوهنوردی بی خاطره از سبلان به خانه خود بر نمی گردد.

آن زمان اراده جای پول را پر می کرد

نسلی از کوهنوردانی که برای اولین بار قلل مرتفع سبلان را فتح کرده اند این روزها یا به دیار باقی شتافته اند و یا به دلیل کهولت سن فعالیت حرفه ای خود را محدود به گلگشت های ارتفاعات اندک کرده اند.

نظری می گوید آن روزها پول نبود اما ورزش زیاد بود. الان پول داریم ورزش نمی کنیم. این پیشکسوت دلیل چنین تعارضی را اراده ورزشکاران می داند و معتقد است حتی با پای برهنه فوتبال بازی می کردند.

نمونه اراده نظری را می تواند در سکوهای سنگی استادیوم تختی اردبیل مشاهده کرد که هنوز هم با گذشت سال ها با دوام و استوار قابل استفاده است.

استقامت در کنار اخلاق یادگاری است که راهپیمایان مسیر مقدس سبلان در گنجینه روحی خود به یادگار دارند. گنجینه ای که حتی مرور آن در صحبت ها و خاطرات بیانگر میثاق انسان با طبیعت در ارتفاعاتی است که حضور خداوند بیشتر احساس می شود.

.................................

گزارش: ونوس بهنود

 
|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در دوشنبه بیست و هشتم مهر 1393  |
 انتشارات بنیاد ایران شناسی


 

بازار بزرگ تبريز و بازارچه‌هاي پيراموني آن در دويست سال اخير
سرپرست طرح در شعبة آذربایجان شرقی: محمود رنجبر فخری؛ ناظر طرح: حميدرضا آريان‌فر
طرح، مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي

انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1392
قطع: سلطاني (A3)
تعداد صفحات : 423
بها: 1100000 ريال

بازار بزرگ تبريز، همزاد با خود تبريز است و تاريخ سكونت در آن به استناد كشفيات پيرامون مسجد كبود به سه هزار سال قبل مي‌رسد. نوشته‌هاي مورخان و جهانگردان از ماركوپولو تا زمان حاضر نيز شاهدي از رونق بازار تبريز در ادوار گذشته بوده است.
با مرور اجمالي به نقشه‌هاي تاريخي شهر تبريز مي‌توان به وضوح دريافت با توجه به محدودة وسيع بازار تاريخي تبريز، اين بازار در گذشته‌هاي دور و نزديك كاركردي فرامنطقه‌اي و بين‌المللي داشته است. بررسي كاركردهاي بازار تبريز و مطالعة قابليت‌ها و توان اقتصادي و تجاري آن در گذشته مستلزم پژوهش مفصل و دقيق است.
اين بازار با بيش از يكصد و بيست فضاي تجاري اعم از سرا،‌ تيمچه، دالان در راسته به عنوان بزرگترين سازة آجري بهم پيوسته در جهان شناخته مي‌شود.
با اين كه بازار بزرگ تبريز به عنوان يكي از بازارهاي سنتي و قديمي ايران و به عنوان ميراث جهاني توسط يونسكو به ثبت رسيده است و همواره يكي از عناصر اصلي زندگي شهر تبريز از گذشته تاكنون به شمار مي‌رود، تاكنون اطلاعات كافي براي فهم و تحليل آن در اختيار محققان قرار داده نشده است.
در اين طرح به بررسي و مطالعة سه ركن اصلي بازار تبريز – وجه كالبدي، سازمان اقتصادي و نيروي انساني بازار- پرداخته شده و در هشت بخش به معرفي عناصر اقتصادي شكل‌دهندة بازار تبريز، تك‌نگاري‌هاي آن، ويژگي‌هاي سازمان اقتصادي بازار و نيروي انساني، كاركردهاي بازار، نقشه‌هاي پهنه‌بندي مشاغل و اماكن بازار و بازارچه‌هاي پيراموني آن پرداخته شده است.






 

بازار يزد و بازارچه‌هاي پيراموني آن در دويست سال اخير
سرپرست طرح در شعبة يزد: مسعود حاجي‌زاده ميمندي؛ ناظر طرح: حميدرضا آريان‌فر
طرح، مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي

انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1391
قطع: سلطاني (A3)
تعداد صفحات : 264
بها: 950000 ريال

بازار سنتي يزد كه موضوع بحث اين كتاب (دومين اثر از مجموعة بازارهاي ايران) است از بازارهاي عمده در شهرهاي كهن ايران است كه با دارابودن برخي ويژگي‌هاي مشترك با ديگر بازارها از جمله در برداشتن عناصر پايه‌اي مسجد جامع، راسته و ...، برخورداري از نظام مكان‌يابي عناصر كالبدي، وجود نظام سامان‌دهي مشاغل و حرف، تأثيرگذاري در تكوين و شكل‌پذيري بافت كالبدي شهر موقعيت شاخصي را در بين ديگر بازارهاي مركز ايران دارد. قرار گرفتن اين بازار در اقليم گرم و خشك دشت مركزي ايران ويژگي‌هاي منحصر به فردي را به اين بازار داده است. از جمله نياز به جريان يافتن هوا در فضاي گرم بازار سبب شده راسته ها معمولاً داراي طاق بلند و گنبدي شكل با مصالح آجر يا خشت و داراي منافذ بزرگي به منظور تهوية هوا و تسريع در جابجايي هوا و كاهش دما و تأمين نور كافي باشد. با وجود قدمت زياد بازار يزد تاكنون كمتر كار پژوهشي در اين حوزه صورت گرفته است. لذا بنياد ايران‌شناسي در طرح «بازارهاي ايران»، بازار يزد را در اولويت پژوهش قرار داد. در اين طرح به بررسي و مطالعه سه ركن اصلي بازار يزد - وجه كالبدي، سازمان اقتصادي و نيروي انساني بازار - پرداخته شده است. كتاب داراي هشت بخش به شرح زير است: كالبدهاي اصلي و فرعي بازار يزد و عناصر آن، تك‌نگاري‌ها كه به وصف بيش از چهل مكان تجاري – تاريخي را با هدف معرفي ارزشمندترين عناصر كالبدي بازار يزد توصيف مي‌كند؛ سازمان اقتصادي و اجتماعي و نيروي انساني بازار يزد كه به موضوع استمرار نظام اقتصادي و اجتماعي كهن بازار در روزگار كنوني پرداخته است؛ نظام صنفي بازار يزد با بررسي وضعيت ديروز و امروز پنج صنف از اصناف قديمي در حال زوال و فعال در بازار يزد، نقشه‌هاي پهنه‌بندي مشاغل بازار؛ توصيفي از وضعيت ديروز و امروز بازارچه‌هاي پيراموني بازار يزد؛ و پيوست‌ها. در تدوين اين اثر علاوه بر عكس‌هايي از بازار يزد، از اسناد قديمي تجاري نيز استفاده شده است. اين اثر با همكاري مشترك بخش پژوهش و شعبة بنياد ايران‌شناسي يزد زير نظر دكتر حسن حبيبي در سال 1389 شروع و در سال 1391به اتمام رسيد. كتاب بازار يزد در سال 1391در 500 نسخه توسط انتشارات بنياد ايران‌شناسي در تهران به چاپ رسيده است.






كتاب شهرهاي ايران‌شهر (جلد پنجم؛ رابُر- زيرآب)
پژوهش گروهي بنياد ايران‌‌شناسي، مدير طرح: محمدرضا نصيري
طرح، مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي

انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1391
قطع: رحلي
تعداد صفحات : 387
بها: 970000 ريال

شهر و شهرهايي كه در اين كتاب از آنها نام برده شده است، آن‌سان كه بايد و شايد حتي به طور مختصر اما مفيد، برايمان شناخته شده نيستند. در زمان ما جمعي اندك از فرهيختگان و دانشوران به معرفي شهر خود و يا شهري پرداخته‌اند كه به جهتي از جهات بدان علاقه داشته و كتاب‌هاي به نسبت حجيم را در معرفي آنها عرضه داشته‌اند. در گذشته نيز جغرافي‌دانان و مورخان نام شهرهايي را كه شايد ديگر نباشند ثبت كرده و تا حدودي از اخبار و آثار آنها ياد نموده‌اند، در زمان ما دائرة‌المعارف‌ها و دانشنامه‌ها نيز در صدد برآمده‌اند كه شهرها را معرفي كنند، اما هيچ‌كدام از اينها آن‌گونه كه ما در نظر داريم هدف ما را تأمين نمي‌كنند. بر اين اساس، طرح موضوع كتاب شهرهاي ايران‌ شهر با نگاهي دگرگونه به مسائل شهري و با هدف شناساندن شهرهاي ايران از قديم‌الايام تاكنون و به صورت جامع‌الاطراف و در عين حال به طور خلاصه در هر يك از مقوله‌هاي فرهنگي، اجتماعي، تاريخي، جغرافيايي، صنعتي و اقتصادي و ... صورت پذيرفته است. شك نيست كه شهرهايي كه از آنها ياد مي‌شود، يكسان نيستند و گزارش همه آنها نمي‌تواند از هر جهت مفصل باشد. اما آنچه اهميت دارد و بايد در نظر داشت آن است كه تمامي شهرها از يك طرح واحد پيروي مي‌كنند. در اين طرح هر جا كه شهري، موضوعي براي گفتن نداشته، جايش را به موضوع بعدي داده و شهر بزرگي كه همة جنبه‌ها را دارد، لاجرم به تمامي موارد آن شهر پرداخته شده و داراي قد و قواره‌اي بزرگ‌تر و سنگين‌تر خواهد بود. بر اين اساس، در جلد پنجم كتاب شهرهاي ايران‌شهر به اين قِسم مباحث دربارة 72 شهر كه اسامي آن به ترتيب الفبايي از «رابُر» شروع و به «زيرآب» ختم مي‌شود، پرداخته شده است.






كتاب شهرهاي ايران‌شهر (جلد ششم؛ ساري- سيه‌رود)
پژوهش گروهي بنياد ايران‌‌شناسي، مدير طرح: محمدرضا نصيري
طرح، مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي

انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1392
قطع: رحلي
تعداد صفحات : 480
بها: 1200000 ريال

شهر و شهرهايي كه در كتاب شهرهاي ايران‌شهر از آنها نام برده شده است، آن‌سان كه بايد و شايد حتي به طور مختصر اما مفيد، برايمان شناخته شده نيستند. در زمان ما جمعي اندك از فرهيختگان و دانشوران به معرفي شهر خود و يا شهري پرداخته‌اند كه به جهتي از جهات بدان علاقه داشته و كتاب‌هاي به نسبت حجيم را در معرفي آنها عرضه كرده‌اند. در گذشته نيز جغرافي‌دانان و مورخان نام شهرهايي را كه شايد ديگر نباشند ثبت كرده‌ و تا حدودي از اخبار و آثار آنها ياد نموده‌اند، در زمان ما دائرةالمعارف‌ها و دانشنامه‌ها نيز در صدد برآمده‌اند كه شهرها را معرفي كنند اما هيچ‌كدام از اينها آن‌گونه كه ما در نظر داريم هدف ما را تأمين نمي‌كنند. بر اين اساس، طرح موضوع كتاب شهرهاي ايران‌ شهر با نگاهي دگرگونه به مسائل شهري و با هدف شناساندن شهرهاي ايران از قديم‌الايام تاكنون و به صورت جامع‌الاطراف و در عين حال به طور خلاصه در هر يك از مقوله‌هاي فرهنگي، اجتماعي، تاريخي، جغرافيايي، صنعتي و اقتصادي و ... صورت پذيرفته است. شك نيست كه شهرهايي كه از آنها ياد مي‌شود، يكسان نيستند و گزارش همه آنها نمي‌تواند از هر جهت مفصل باشد. اما آنچه اهميت دارد و بايد در نظر داشت آن است كه تمامي شهرها از يك طرح واحد پيروي مي‌كنند. در اين طرح هر جا كه شهري، موضوعي براي گفتن نداشته، جايش را به موضوع بعدي داده و شهر بزرگي كه همة جنبه‌ها را دارد، لاجرم به تمامي موارد آن شهر پرداخته شده و داراي قد و قواره‌اي بزرگ‌تر و سنگين‌تر خواهد بود. در جلد ششم نيز، همچون جلدهاي قبلي به ترتيب الفبايي 78 شهر كه اسامي آنها از «ساري» شروع و به «سيه‌رود» ختم مي‌شود، اين قِسم مباحث بررسي شده است.






سرگذشت تقسيمات كشوري ايران 1385- 1285 ه- ش. ( جلد ششم: كرمانشاه، كهگيلويه و بويراحمد، گلستان، گيلان و لرستان)
پژوهش گروهي بنياد ايران‌شناسي، مدير طرح: فاطمه فريدي‌مجيد
طرح، مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي

انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1392
قطع: سلطاني (A3)
تعداد صفحات : 384
بها: 770000 ريال

اين كتاب، ششمين جلد از مجموعة طرح پژوهشي «سازمانهاي اداري و تقسيمات كشوري» بنياد ايران‌شناسي است كه پژوهش گروهي آن به مديريت خانم فاطمه فريدي‌مجيد و با مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي زنده‌ياد دكتر حسن حبيبي به انجام رسيده است. پژوهشگران در كتاب حاضر، روند شكل‌گيري قوانين ايران در حوزة تقسيمات كشوري، (در سه دورة قانون‌گذاري 1286، 1316و 1362هـ.ش)، در استان‌هاي كرمانشاه، كهگيلويه و بويراحمد، ‌گلستان،‌ گيلان و لرستان را بررسي كرده و شكل‌گيري شهرستان‌ها، بخش‌ها، دهستان‌ها و نيز تجميع روستاها، ايجاد، انتزاع و الحاق و تغيير نام واحدهاي تقسيمات كشوري اين پنج استان، در طول يكصد سال اخير، را به تصوير كشيده‌اند.








كتاب بناي بنياد ايران‌شناسي براساس گزارش سازمان ميراث فرهنگي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1391
قطع: رحلی کوچک
تعداد صفحات : 292
بها: 630000 ريال

كتاب بناي بنياد گزارشي از چند و چون بناي بنياد ايران‌شناسي است كه به همت كارشناسان آگاه تدوين شده است وگزارشگر آن است كه اين بنا را مي‌توان به عنوان بنايي فرهنگي پذيرفت وثبت كرد. اطلاعات اين كتاب توسط سازمان ميراث فرهنگي تهيه و براساس آن بناي بنياد در دفتر آثار تاريخي – فرهنگي و طبيعي ثبت شده است. در اين كتاب موقعيت طبيعي بنياد، موقعيت مكاني ، سوابق پژوهشي، ويژگي‌هاي خاص آن و همچنين شرح وضعيت موجود بنا و آسيب‌هاي وارده بر آن به همراه تصاوير، نقشه‌هاي مرتبط و پيوست‌هايي كه مشتمل بر صورت‌جلسه شوراي ثبت، نامه ابلاغ به مالك و ... درج گرديده است. بناي بنياد ايران‌شناسي در سال 1390 در فهرست آثار ملي ايران ثبت شد و بنياد ايران‌شناسي گزارش ميراث‌فرهنگي را در سال 1391 با چند دخل و تصرف كوچك كه در ابتداي كتاب يادآوري شده است، به چاپ رساند. .






كتاب شهرهاي ايران‌شهر (جلد چهارم؛خارك- ديهوك)
پژوهش گروهي بنياد ايران‌‌شناسي، مدير طرح: محمدرضا نصيري
طرح، مقدمه، تدوين و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1391
قطع: رحلی
تعداد صفحات : 503
بها: 1260000 ريال

شهر و شهرهايي كه در كتاب شهرهاي ايران‌شهر از آنها نام برده شده است، آن سان كه بايد و شايد حتي به طور مختصر اما مفيد، برايمان شناخته شده نيستند. در زمان ما جمعي اندك از فرهيختگان و دانشوران به معرفي شهر خود و يا شهري پرداخته‌اند كه به جهتي از جهات بدان علاقه داشته‌اند و كتاب‌هاي به نسبت حجيم را در معرفي آنها عرضه كرده‌اند. در گذشته نيز جغرافي‌دانان و مورخان نام شهرهايي را كه شايد ديگر نباشند ثبت كرده‌اند و تا حدودي از اخبار و آثار آنها ياد نموده‌اند، در زمان ما دائره‌المعارف‌ها و دانشنامه‌ها نيز در صدد برآمده‌اند كه شهرها را معرفي كنند اما هيچ‌كدام از اينها آن گونه كه ما در نظر داريم هدف ما را تأمين نمي‌كنند. شك نيست كه شهرهايي كه از آنها ياد مي‌شود، يكسان نيستند و گزارش همه آنها نمي‌تواند از هر جهت مفصل باشد. آنچه اهميت دارد و بايد در نظر گرفت آن است كه تمامي شهرها از يك طرح واحد پيروي كنند. در اين طرح هر جا كه شهري، موضوعي براي گفتن نداشت جايش را به موضوع بعدي مي‌دهد و شهر بزرگي كه همة جنبه‌ها را دارد، لاجرم به همه آنها مي‌پردازد و قد و قواره‌اي بزرگ‌تر و سنگين‌تر به خود مي‌گيرد.. در جلد چهارم كتاب شهرهاي ايران‌شهر به مسائل و مباحث زير در خصوص 93 شهر كه اسامي آن از خارك شروع و به ديهوك خاتمه پيدا مي کند پرداخته شده است .

كتاب شماري از مقبره هاي استان سيستان و بلوچستان( شهرستان هاي ايرانشهر،چابهار،خاش،زابل،زاهدان،زهك،سراوان،سرباز، سيب و سوران،كنارك،نيكشهر)
پژوهش گروهي بنياد ايران‌‌شناسي (شعبه سيستان و بلوچستان)، سرپرست طرح در شعبه : امين رضا كماليان
طرح، مقدمه، تدوين و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1390
قطع: رحلی
تعداد صفحات : 208
بها: 425000 ريال

اين كتاب چهارمين اثر طرح پژوهشي اماكن آييني در بنياد ايران شناسي است. مطالعه بر روي بناهاي آرامگاهي و مكان‌هاي زيارتي استان سيستان و بلوچستان به عنوان منطقة پر اهميت با تاريخي طولاني و فرهنگي غني، به دست محققان بومي و البته طبق الگوي از پيش تدوين شده و نظارت از سوي تهران آغاز شد و طي حدود دو سال با بهره گيري از كارشناسان حوزه هاي مختلف جامة عمل به خود پوشيد. تمامي مقبره هاي استان در مجموع 56 مقبره در شهرستان هاي ايرانشهر، چابهار، خاش، زابل، زاهدان، زهك،سراوان، سرباز، سيب و سوران،كنارك و نيكشهر شناسايي و فهرست‌برداري شدند و هر زيارتگاه از وجوه جغرافيايي، تاريخي، اعتقادي، معماري، جامعه‌شناختي و مردم‌شناسي بررسي‌شد . كتاب با دو بخش (مقبره‌ها و پيوست) از يكديگر تمايز مي‌يابد: بخش نخست كه در آن 56 بقعه بررسي شده شامل سرفصل‌هايي به شرح زير است: موقعيت مقبره، تاريخچه آن(شامل نام و نشان صاحب مقبره؛ و تاريخچة معماري) ملاحظات و توضيحات تكميلي. در اين بخش موقعيت جغرافيايي محله يا روستايي را كه بقعه در آن واقع شده، همچنين چگونگي قرار گرفتن زيارتگاه نسبت به محيط پيرامون، تاريخچة زندگي و آثار شخصيت مدفون و پيشينة سازه و محوطه، توصيف دقيق و فني معماري بنا و نيز باورها و اعتقادها، آداب و رسوم، كاركردهاي اجتماعي - اقتصادي بقعه، ويژگي‌هاي جامعه شناختي و مردم‌شناسي آن مورد بررسي قرار گرفته‌اند. بخش ديگر كتاب پيوست‌هاست كه با فهرست‌هاي گوناگون نه تنها دسترسي خواننده را به مقصود مورد نظر وي به سهولت ميسر مي‌گرداند، بلكه، اطلاعات درج شده در كتاب‌ها را به صورت انسجام يافته ارائه مي‌نمايد. .

4 مجموعة عكس هاي برگزيده نخستين جشنواره عكس بنياد ايران شناسي
مقدمه: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1390
قطع: بیاضی
تعداد صفحات : 199
بها: 500000 ريال

بنياد ايرانشناسي نخستين جشنواره عكس خود را با موضوع ايران در خرداد ماه 1390 برگزار كرد. در اين جشنواره 10414عكس از سراسر كشور به رقابت نشستند و از آن ميان 182 عكس توسط داوران انتخاب و به 31 عكس جايزه و تنديس سرو زرين به نشان يادبود اعطا گرديد. كتاب مجموعة عكسهاي برگزيده نخستين جشنواره عكس بنياد ايرانشناسي ، 182 عكس برگزيده را در سه بخش اقليم و جغرافيا، فرهنگ و مردم، هنر ومعماري به تصوير كشيده است. كتاب در يك نگاه زيباييهاي طبيعت، فرهنگ و هنر ايران را در معرض ديد بيننده قرار ميدهد ، وسعت ايران، تنوع آب و هوايي ، پوشش گياهي و جانوري آن، لباس مردم ، آداب و رسوم و منطقة جغرافيايي كه نوع و نحوة زندگي اقوام مختلف را تحت تأثير قرار داده است را مي توان با تورق اين كتاب از نظر گذراند. در ابتداي كتاب محل عكاسي به همراه نام عكاس با توجه به شماره صفحه، درج گرديده است.

4 كتاب سرگذشت تقسيمات كشوري ايران 1385- 1285 ه-ش. ( جلد پنجم:قزوين، قم، كردستان،كرمان)
پژوهش گروهي بنياد ايران‌شناسي
مدير طرح: فاطمه فريدي‌مجيد
طرح، مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1390
قطع: رحلی
تعداد صفحات : 396
بها: 832000 ريال

اين كتاب پنجمين جلد از مجموعه طرح پژوهشي بنياد ايران‌شناسي تحت عنوان «سازمانهاي اداري و تقسيمات كشوري» است. كتاب حاضر، روند شكل‌گيري قوانين ايران در حوزة تقسيمات كشوري را، در سه دورة قانونگذاري 1286، 1316و 1362هـ.ش، در استان‌هاي قزوين، قم، كردستان و كرمان بررسي كرده و به شكل‌گيري شهرستان‌ها، بخش‌ها ، دهستان‌ها و نيز تجميع روستاها، ايجاد، انتزاع و الحاق و تغيير نام واحدهاي تقسيمات كشوري اين چهار استان، در طول يكصد سال اخير، پرداخته است.

4 كتاب مساجد ديرينه سال استان تهران ( تهران، دماوند،ري،شميرانات،فيروزكوه و ورامين)
پژوهش گروهي بنياد ايران‌شناسي
مدير طرح: اميرهوشنگ انوري
طرح، مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1390
قطع: سلطانی
تعداد صفحات : 334
بها: 850000 ريال

كتاب حاضر با توجه به اهميت مساجد در ابعاد معماري، مذهبي و مردم شناسي تدوين شده است. در اين كتاب 103 مسجد تاريخي ( تقريبا بالاي هفتاد سال) در شهرستان هاي تهران، دماوند، ري ، شميرانات، فيروزكوه و ورامين مورد بررسي قرار گرفته اند. مهمترين ويژگي اين كتاب پژوهش همزمان كتابخانه‌اي و ميداني است. در ابتداي كتاب نشاني مساجد به تفكيك شهرستان ها آمده است. بعد از مقدمه كتاب، مساجد هر شهرستان در نقشه كنوني آن منطقه با شماره جايابي شده اند. در بخش دوم كتاب، هر مسجد از نظر موقعيت جغرافيايي ، تاريخچه، بناي كنوني و ملاحظات و توضيحات تكميلي مورد بررسي قرار گرفته است. در پايان كتاب نيز در قسمت پيوست ها سه جدول مربوط به اطلاعات نام هاي ديگر مساجد، نشاني و قدمت مساجد و نام‌هاي بانيان و معماران و...و آيات و سوره هاي قرآني در كتيبه هاي مساجد درج شده است.

4 كتاب وصف ايران و مناطق آن در برخي از نقشه‌هاي دورة اسلامي ( 164-1061 ه. ق)
پژوهش گروهي بنياد ايران‌شناسي
گردآوري و توصيف نقشه ها: اميرهوشنگ انوري
مقايسه و تطبيق نقشه ها: فاطمه فريدي مجيد
مقدمه، فصل بندي، بررسي و تدوين نهايي : دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1390
قطع: سلطانی
تعداد صفحات : 419
بها: 1050000 ريال

بنياد ايران‌شناسي پس از چاپ كتاب وصف خليج‌فارس در نقشه‌هاي تاريخي، با درك اهميت جايگاه نقشه‌هاي تاريخي در شناختن مكان‌هاي جغرافيايي ايران، كتابي ديگر با عنوان وصف ايران و مناطق آن دربرخي از نقشه‌هاي دورة اسلامي به سرانجام رسانده است. براي فراهم آوردن اين كتاب ابتدا تمامي نقشه‌هاي اسلامي بررسي شدند و از ميان آنها نقشه‌هايي كه داراي وضوح بيشتر و اطلاعات مفيدتري بودند انتخاب و توصيف شدند. همچنين تمامي كتاب‌ها و متون جغرافيايي اسلامي كه دربارة ايران و مناطق آن داراي مطالبي بودند مطالعه و در توصيف نقشه‌ها از آنها استفاده شد. در اين تحقيق ابتدا نقشه‌هاي جهان، سپس قسمت‌ ايران از نقشه‌هاي جهان و پس از آن نقشه‌هاي مناطق ايران توصيف شده‌اند. به طور كلي كتاب علاوه بر يك مقدمه نسبتاً مفصل داراي چهار بخش است. بخش اول به شرح حال نقشه‌نگاران پرداخته است. بخش دوم به موضوع شكل ورنگ در نقشه‌هاي اسلامي اختصاص دارد. بخش سوم كه قسمت اصلي كتاب است داراي سه فصل نقشه‌هاي جهان، نقشه‌هاي ايران مستخرج از نقشه‌هاي جهان، نقشه‌هاي مناطق تقسيم شده است. در بخش چهارم كتاب پاره‌اي از اصلاحات و مفاهيم موجود در نقشه‌ها توضيح داده شده است. در اين بخش شهرهايي كه از ميان رفته‌اند يا تغيير نام داده‌اند نيز شرح داده شده‌اند. كتاب با نماية مفصلي به پايان رسيده است.

كتاب شهرهاي ايران‌شهر (جلد سوم؛ تازه آباد، حويق)
پژوهش گروهي بنياد ايران‌‌شناسي، مدير طرح: محمدرضا نصيري
طرح، مقدمه، تدوين و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1390
قطع: رحلي
تعداد صفحات : 471
بها: 960000 ريال

كتاب حاضر، سومين جلد از طرح پژوهشي «شهرهاي ايران‌شهر»، در بنياد ايران‌شناسي و زير نظر آقاي دكتر حسن حبيبي، تأليف و تدوين شده است. جلد اول از اين مجموعه در سال1389 و جلد دوم در سال 1390 به چاپ رسيده است.

 در معرفي شهرهاي ايران ، تلاش شده تا تنها به مسائل تاريخي و جغرافيايي بسنده نگردد ، بلكه به جنبه هاي مختلف و مسائل اجتماعي ، آداب و رسوم، اقتصاد ، مشاغل و.... هم توجه شود.

 در نگارش و تاٌليف اين آثار به آداب و رسوم رايج در شهرها و حتي سنني كه امروزه متداول نيست توجه ويژه شده است و همچنين در بخش زبان ها و گويش هاي مناطق مختلف ايران به بررسي گويش هاي كهن ايراني اصيل كه همچنان بدون خدشه رواج دارند، پرداخته شده است.

 در جلد سوم كتاب‌شهرهاي ايران شهر 46 نويسنده، با ارائه 89 مقاله به بررسي مسائل و مباحث زير مي پردازند: موقعيت شهر،‌ طبيعت شهر، تاريخ كهن شهر، مسائل مردم‌شناختي و جامعه شناختي شهر، اقتصاد و مشاغل شهر، تعليم و تربيت و فرهنگ شهر، بهداشت و درمان شهر، ارتباطات شهر ، روزنامه‌هاي شهر، مراكز آييني، مساجد، امامزاده‌ها و آثار تاريخي شهر. در اين جلد ، موقعيت 89 شهرمورد بررسي قرار گرفته اند ‌كه اسامي آنها عبارتند از :

تازه‌آباد، تازه شهر، تازه كندانگوت، تاكستان، تايباد، تبريز، تربت جام، تربت حيدريه، ترك، تركمانچاي، تسوج، تفت، تفرش، تكاب، تنكابن، تنگ‌ارم، توتكابن، توحيد، تودشك، توره، تويسركان، تهران، تيران، تيكمه داش، جاجرم، جالق، جايزان، جبالبارز، جعفرآباد، جعفريه، جغتاي، جلفا، جم، جناح، جنت‌شهر، جندق، جنگل، جوادآباد، جوانرود، جوپار، جورقان، جوشقان و كامو، جوكار، جونقان، جويبار، جويم، جهرم، جيرفت، جيرنده، چابكسر، چابهار، چاپلشو، چادگان، چالانچولان، چالوس، چترود، چرام، چرمهين، چغادك، چغلوندي، چقابل، چكنه، چلگرد، چمران، چمستان، چمگردان، چناران، چناره، چوار، چوبر، چورزق، چهارباغ، چهاربرج، چهاردانگه، حاجي آباد( استان هرمزگان)، حاجي‌آباد( استان خراسان جنوبي )، حاجي آباد( استان فارس)، حبيب‌آباد، حر، حسن‌آباد(تهران)، حسن‌آباد(اصفهان)، حسينيه، حصارگرمخان، حلب، حميديا، حميديه، حميل، حنا، حويق در جلد‌هاي بعدي به ترتيب حروف الفبا ساير شهرها معرفي خواهند شد.

4 كتاب شهرهاي ايران‌شهر (جلد دوم؛ باباحيدر، پيشين))
پژوهش گروهي بنياد ايران‌‌شناسي، مدير طرح: محمدرضا نصيري
طرح، مقدمه، تدوين و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1390
قطع: رحلي
تعداد صفحات : 495
بها: 1440000 ريال

كتاب حاضر، دومين جلد از طرح «شهرهاي ايران‌شهر» است كه در بنياد ايران‌شناسي و زير نظر آقاي دكتر حسن حبيبي، تأليف و تدوين شده است. جلد اول از اين مجموعه در سال 1389 به چاپ رسيده است. كمتر كسي است و شايد هيچكس نباشد كه به زادگاه و مسقط‌الرأس خويش بي‌علاقه باشد. از علاقة اندك تا دلباختگي به شهر خويش را مي‌توان هم در ميان عامة مردم و هم در ميان اهل ادب و هنر بازيافت. شهر، عنصر شگفت‌انگيزي است. همه چيزش در خور ديدن و انديشيدن و خوب دانستن و برشمردن است. اداره‌اش چه كوچك و چه بزرگ‌كاري كارستان است و تاريخش، گزارشگر حوادث پرشمار و عبرت‌انگيز و عبرت آموز. نمي‌توان از دروازة شهري به درون آمد و از دروازة ديگر برون رفت و هيچ تأثير و تأثري را همراه خود نبرد. شهر با طبيعت خود، با تاريخ كهن و ساكنانش، با بزرگان خود و چندين ده مورد ديگر آدمي را در هر لحظه به تفكر و تأمل وا مي‌دارد و آدمي هر جا مي‌رود و هر كار كه بكند باز در بند شهر خويش و بندة احسان آن است، و سر از پا نشناخته، باز مي‌آيد. شهر و شهرهايي كه در كتاب شهرهاي ايران‌شهر از آنها نام برده شده است، چنين موقعيت و وضعيتي را براي يكايك ما ايرانيان دارند. ولي اين شهر و شهرها آن‌سان كه بايد و شايد و حتي به طور مختصر اما مفيد برايمان شناخته شده نيستند. در زمان ما جمعي اندك از فرهيختگان و دانشوران به معرفي شهر خود و يا شهري پرداخته‌اند كه به جهتي از جهات بدان علاقه داشته‌اند و كتاب‌هاي به نسبت حجيمي را در معرفي آنها عرضه كرده‌اند. در گذشته نيز جغرافي‌دانان و مورخان نام شهرهايي را كه شايد ديگر نباشند ثبت كرده‌اند و تا حدودي از اخبار و آثار آنها ياد نموده‌اند، در زمان ما دائره‌المعارف‌ها و دانشنامه‌ها نيز در صدد برآمده‌اند كه شهرها را معرفي كنند اما هيچ‌كدام از اينها آن گونه كه ما در نظر داريم هدف ما را تأمين نمي‌كنند. مردم امروز ما وقت وحوصلة خواندن كتاب‌هاي قطور را ندارند و تازه معلوم نيست كه اين كتاب يا كتاب‌هاي قطور كه تعدادشان نيز اندك است، با مسقط‌الراس آنها مربوط باشد. بيشترين اين كتاب‌هاي علمي، تاريخي و جغرافيايي هستند كه به كار اهل فن مي‌خورند. دانشنامه‌ها و دائره‌‌المعارف‌ها هم ناگريز به اختصار مي‌گرايند و تنها منابع و مآخذشان كار پژوهشگران را اندكي آسان مي‌كند. راهي ميانه بايد پيدا مي‌شد و در عين حال كاري كرد كه هر آنچه نام شهر داشت در حيطة پژوهش و مطالعه و بحث در مي‌آمد. شك نيست كه شهرهايي كه در نظر است از آنها يادي ‌شود، يكسان نيستند و گزارش همه آنها نمي‌تواند از هر جهت مفصل باشد. آنچه اهميت دارد و بايد در نظر گرفت آن است كه تمامي شهرها از يك طرح واحد پيروي كنند. در اين طرح هر جا كه شهري، موضوعي براي گفتن نداشت جايش را به موضوع بعدي مي‌دهد و شهر بزرگي كه همة جنبه‌ها را دارد، لاجرم به همه آنها مي‌پردازد و قد و قواره‌اي بزرگ‌تر و سنگين‌تر به خود مي‌گيرد. بر اين اساس بود و هست كه تدوين كتاب «شهرهاي ايران‌شهر» شكل گرفت. در كتاب شهرهاي ايران‌شهر مباحث و مسائل زير مد نظر بوده‌اند: موقعيت شهر،‌ طبيعت شهر، تاريخ كهن شهر، مسائل مردم‌شناختي و جامعه شناختي شهر، اقتصاد و مشاغل شهر، تعليم وتربيت و فرهنگ شهر، بهداشت و درمان شهر، ارتباطات شهر، روزنامه‌هاي شهر، مراكز آييني، مساجد، امامزاده‌ها و آثار تاريخي شهر. در اين كتاب نويسندگان متعددي دست به قلم برده‌اند. برخي از آنها يك مقاله و بيشتر آنها دو يا چندين مقاله دارند و خواهند داشت. براي آنكه خوانندگان بدانند كه مثلاً نويسنده «الف» چند مقاله نوشته و دربارة كدام شهرها قلم زده‌است و نويسنده «ب» صاحب چند مقاله است؟ دو فهرست در ابتداي كتاب آمده است: يكي فهرست نام نويسندگان است كه با نظم الفبايي تنظيم شده است و پس از نام و نشان هر يك از آنان، نام ونشان مقالاتي كه در هر جلد تحرير كرده‌اند، خواهد آمد. فهرست ديگر فهرست الفبائي مقالاتي است كه هريك از نويسندگان تحرير كرده‌اند. در جلد دوم كتاب شهرهاي ايران‌شهر به يكصد و چهارده شهر به شرح زير پرداخته شده است: باباحيدر، بابارشاني، باب‌انار، بابل، بابلسر، باجگيران، باخزر، بادرود، باروق، بازارجمعه، بازرگان، باسمنج، باشت، باغ بهادران، باغستان، باغ‌ملك، باغين، بافت، بافق، باقرشهر، بالاده، بانه، بايك، باينگان، بجستان، بجنورد، بخشايش، بدره، برازجان، بردخون، بردسكن، بردسير، برزك، برزول، برف‌انبار، بروات، بروجرد، بروجن، بره‌سر، بزمان، بزنجان، بستان، بستان‌آباد، بستك،‌ بسطام، بشرويه،‌ بلداجي، بلده، بم، بمپور، بن، بناب، بناب جديد، بنارويه، بنت، بنجار، بندرامام خميني، بندرانزلي، بندرتركمن، بندرجاسك، بندرچارك، بندرخمير،‌ بندردير، بندرديلم، بندرريگ، بندرعباس، بندركنگان، بندرگز، بندرگناوه، بندرلنگه، بندرماهشهر، بنك، بوئين سفلي، بوئين و مياندشت، بوئين‌زهرا، بوانات، بوشهر، بوكان، بومهن، بهاباد، بهار، بهاران‌شهر، بهارستان، بهبهان، بهرمان، بهشهر، بهمن، بهنمير، بيارجمند، بيجار، بيدخت، بيدستان، بيرجند، بيرم، بيستون، بيضا، بيله‌سوار، پارس‌آباد، پارسيان، پاريز، پاكدشت، پاوه، پرديس، پرندك، پره‌سر، پلدختر، پلدشت، پل‌سفيد، پهله، پيرانشهر، پيربكران، پيش‌قلعه، پيشوا، پيشين؛ به ياري خداوند در جلد‌هاي بعدي به ترتيب حروف الفبا ساير شهرها معرفي خواهند شد.

تقسیمات کشوری 4سرگذشت تقسيمات كشوري ايران 1385- 1285 ه-ش. ( جلد چهارم: زنجان، سمنان، سيستان و بلوچستان، فارس)
پژوهش گروهي بنياد ايران‌‌شناسي ، به سرپرستي فاطمه فريدي مجيد
طرح، مقدمه، تدوين و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1390
قطع : سلطاني (A3)
تعداد صفحات : 455
بها: 1140000 ريال

اين كتاب چهارمين جلد از مجموعه طرح پژوهشي بنياد ايران‌شناسي تحت عنوان «سازمانهاي اداري و تقسيمات كشوري» است كتاب حاضر، روند شكل‌گيري قوانين ايران در حوزة تقسيمات كشوري را، در سه دورة قانونگذاري 1286، 1316و 1362هـ.ش، در استان هاي زنجان، سمنان، سيستان و بلوچستان و فارس بررسي كرده و به شكل‌گيري شهرستان‌ها، بخش‌ها ، دهستان‌ها و نيز تجميع روستاها، ايجاد، انتزاع و الحاق و تغيير نام واحدهاي تقسيمات كشوري اين چهار استان، در طول يكصد سال اخير، پرداخته است. اين جلد علاوه بر بخش مقدمه و تمهيد شامل چهار بخش مشتمل بر استان‌هاي زنجان (بخش پانزدهم)، سمنان (بخش شانزدهم)، سيستان وبلوچستان (بخش هفدهم)، و فارس (بخش هجدهم) است. اين اثر با در نظر گرفتن ريشه‌هاي تاريخي، اجتماعي، سياسي، جغرافيايي، ادبي و نيز استفاده از مطالعات و تخصص محققان گوناگون، به صورت بين‌رشته‌اي تدوين شده است. همچنين با توجه به فراواني داده‌ها، اسناد و مدارك، دقت و كاوش بسيار در تنظيم و تدوين اين مجموعه‌ به كار رفته است.



(جلد اول: شهرستان‌هاي اسلامشهر، پاكدشت، دماوند، رباط كريم، ساوجبلاغ و شهرري) و (جلد دوم: شهرستان‌هاي شهريار، فيروزكوه، كرج، نظرآباد و ورامين)شماري از بقعه‌ها‌، مرقدها و مزارهاي استان‌هاي تهران و البرز
(جلد اول: شهرستان‌هاي اسلامشهر، پاكدشت، دماوند، رباط كريم، ساوجبلاغ و شهرري) و (جلد دوم: شهرستان‌هاي شهريار، فيروزكوه، كرج، نظرآباد و ورامين)
پژوهش گروهي بنياد ايران‌‌شناسي
طرح، مقدمه، تدوين و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1389
قطع هر دو جلد: سلطاني (A3)
تعداد صفحات جلد اول: 340
تعداد صفحات جلد دوم: 339
بهاي هر جلد: 850000 ريال

زيارت مکان‌هاي منسوب به بزرگان و نيکان يکي از جنبه‌هاي عميق فرهنگ ايرانيان است که از ديرباز تاکنون اهميت و اعتبار خود را حفظ کرده است و چنان با عقايد ايرانيان در هم آميخته است كه به نوعي بخشي از هويت جمعي آنان به شمار مي‌رود. تربت پاكان و نيكان و بزرگاني بسيار به عنوان بقعه، مرقد و مزار در اين مرز و بوم قرار دارد. اين مقابر جزء اماکن متبرکه‌اي هستند که در گسترة اين سرزمين پهناور با تنوع موقعيت جغرافيايي و اقليمي گوناگون پراكنده‌اند و کمتر شهر و روستايي در ايران وجود دارد که سهمي از اين بناها نداشته باشد. برخي از بقعه‌ها، مرقدها و مزارهاي اين بزرگواران داراي تاريخ‌اند و بناي كهني دارند و در كتاب‌ها نام كساني كه در اين خاك‌ها آرميده‌اند به تفصيل يا به اختصار ذكر شده است، اما دربارة برخي ديگر سندي به طور كامل و متقن در دست نيست. برخي ديگر از اين مزارات نيز با آنكه متعلق به اعقاب پيامبر نيستند و به اصطلاح مردم تهران «عام» هستند، نه «سيد»، ولي مانند امثال شيخ صدوق يا كليني به واسطة قدر و مرتبه علمي و اخلاقي و اعتقادي‌شان پرآوازه‌اند و مورد احترام؛ و جمعي ديگر نيز به دلايل ديگر مورد احترام‌اند. اما به هر روي بقعه‌ها، مرقدها و مزارهاي پاكان و نيكان از آن جهت که مکان مناسبي براي انجام آداب و مناسک مذهبي يا برآوردن نيازهاي معنوي مردم و ابراز ارادت آنان به اهل بيت بوده، توانسته‌اند در بين مردم از نوعي مقبوليت عمومي برخوردار شوند و جايگاه ويژه‌اي يابند. بر اين اساس، بافت شهرهاي زيادي به دليل وجود آنها شکل گرفته، مراکز فرهنگي و علمي در کنار آنها داير شده است، بازارها رونق يافته و به سبب حضور جمعيتهاي مختلف، تلاقي فرهنگي ايجاد شده و در نهايت، در برخي موارد شهرها و محله‌ها به خاطر آنها اعتبار يافته است.
مطالعه دربارة بزرگان علمي، ديني، فرهنگي، تربيتي و اخلاقي هر قوم و قبيله و تدوين شرح حال و نشاني‌هايي كه موجب ايجاد حافظه تاريخي در قوم يا ملتي مي‌شوند، دسته‌اي به‌هم پيوسته از اطلاعات منسجمي هستند كه با پردازش به قاعده مي‌‌توانند از نسلي به نسل ديگر، به آساني و مانند يك جريان طبيعي سيال و نافذ منتقل گردند.
بسياري از آرامگاه‌‌هاي بزرگ و كوچك علاوه بر آنكه زيارتگاه‌اند، محل هنرنمايي هنرمندان در انواع و اقسام رشته‌هاي هنري‌اند. به ويژه آنكه احترام وصف‌ناپذير زائران و بانيان تزئين زيارتگاه‌ها نسبت به صاحب مزار سبب شده تا شاهد اوج اعتلاي هنرهايي نظير آينه‌كاري، خاتم‌سازي، ساختن ضريح، كتيبه‌نويسي و خوشنويسي در اين اماكن باشيم.
كتاب شماري از بقعه‌ها، مرقدها و مزارهاي استان‌هاي تهران و البرز بخشي از طرح بررسي مراكز آئيني كشور و حاصل پژوهش گروهي بنياد ايران‌شناسي همراه با طرح، مقدمه، بررسي و تدوين نهايي دكتر حبيبي است كه در سال 1389 در دو جلد به چاپ رسيده است. در جلد اول كتاب فوق 110 بقعه، مرقد و مزار در شهرستان‌هاي اسلامشهر، پاكدشت، دماوند، رباط‌كريم، ساوجبلاغ و شهرري و در جلد دوم نيز 114 بقعه، مرقد و مزار در شهرستان‌هاي شهريار، فيروزكوه، كرج، نظرآباد و ورامين به منظور جستجوي اطلاعات ميداني و كتابخانه‌اي بررسي شده‌اند كه حاصل كار يادگاري است ارزشمند در زمينه پژوهش‌هاي گروهي علوم انساني.
در شكل كلي كار، در اين اثر، از كتاب «امامزاده‌ها و تربت برخي از پاكان و نيكان»، چاپ سال 1388، كه اولين پژوهش مدون بنياد ايران‌شناسي در طرح بررسي مراكز آئيني كشور بوده، عنوان الگوي كار استفاده شده است.
در بررسي ميداني كه يكي از بخش‌هاي مهم كار بوده است، هر يك از بقعه‌ها و مزارها با دقت تمام مورد مشاهده و بررسي واقع شده‌اند كه حاصل اين دقت در جاي جاي متن كتاب ديده مي‌شود. وجه ديگر حضور انساني و اجتماعي اصل بنا بوده است كه بايد به عنوان يك امر اجتماعي، فرهنگي و در عين حال آئيني و مذهبي و نيز تاريخي و اجتماعي بدان پرداخته مي‌شد و چنين شده است. در عين حال هم‌زمان با بررسي ميداني به منظور كاهش زمان پژوهش به طور هم‌زمان مطالعات كتابخانه‌اي نيز پي گرفته شده است.
اين كتاب از جهت گردآمدن تعداد قابل ملاحظه‌اي از سرگذشت بقعه‌ها، مرقدها و مزارهاي شهرستان‌هاي استان تهران و استان جديد‌التأسيس البرز در دو جلد كاري است جامع كه كمتر مورد توجه پژوهشگران در مطالعات و تحقيقات مربوط به علوم انساني قرار گرفته است.
از ديگر نكات برجستة اين اثر مي‌توان به اهميت موضوع مورد بررسي اشاره كرد. موضوع اين اثر، به عنوان موضوعي ميان‌رشته‌اي گسترة وسيعي از مطالب و منابع جغرافيايي، معماري، مذهبي و تاريخي را دربرگرفته است كه گروه پژوهشي را ناگزير به مراجعه به شمار بسياري از منابع نموده است. در اين ميان به دليل آنكه مكان‌هاي مورد بررسي در اين كتاب در بيشتر موارد در شهرها و روستاهاي كوچك يا نواحي حاشيه‌اي استان تهران قرار گرفته‌اند، منابع مكتوب چاپي و مدون كمتري نظير كتاب، مقاله و رساله در دسترس بوده و تكيه كار بر مشاهدات ميداني دقيق، روايات شفاهي و استفاده از منابع اسنادي موجود در اداره‌هاي اوقاف و امور خيريه مناطق، سازمان اسناد ملي ايران، سازمان ميراث فرهنگي كشور و استان و ديگر مراكز اسنادي موجود بوده است و قرارگرفتن اين مطالب در كنار عكس‌ و پلان‌هاي لازم براي بنا كيفيت كار را دو چندان كرده است و اطلاعات جامع و مفيدي را در اختيار علاقمندان قرار مي‌دهد.
با آنكه اولين کارکرد بقعه‌ها و مزارهاي پاكان و نيكان، کارکردي مذهبي- زيارتي است و بيشتر مطالب موجود نيز به اين جنبه از موضوع پرداخته‌اند؛ اما اثر حاضر در کنار اين کارکرد اصلي و عمومي، کارکردهاي ديگري از جنس فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي را با تيزبيني و نكته‌سنجي بسيار مورد بررسي و مطالعه قرار داده است كه توضيحات دقيق در باب الحاقاتي چون كتابخانه، مدرسه و واحدهاي فرهنگي در كنار بناي اصلي، برگزاري مراسم مذهبي، گردهمايي‌هاي مردم محل در اين اماكن، قبرستان و خاكسپاري متوفيان، همچنين شكل‌گيري بازارهاي سنتي و مشاغل مختلف در اطراف اين اماكن را از جمله نكات برجستة ‌اين اثر است که در مطالعاتي که بر روي بقعه‌ها، آرامگاه‌ها و مزارها انجام گرفته کمتر بدان توجه شده است.
بنا بر گفته‌ها و تحليل‌هاي بسياري از صاحب‌نظران برخي از نكته‌هاي مربوط به معماري زيارتگاه‌هاي ايران از لحاظ هنري و فني در زمرة برجسته‌ترين نمونه‌ها و جلوه‌هاي هنر معماري اسلامي و ايراني‌ هستند، كه در اين اثر سعي شده است اين نكات در توضيح معماري بنا مورد توجه قرار گيرد. ذكر ريزه‌كاري‌ها در كارهاي معماري و كاشي‌كاري‌ها و گچ‌بري‌ها، دقت اندازه‌گيري در تمامي اندازه‌هاي بنا، ياد كرد جزئيات موجود در بنا و مواردي از اين دست سبب شده است اين كتاب در زمينة معماري بناهاي آرامگاهي نيز اثري در خور توجه باشد.
كتاب با گلبانگ آشنايي كه شامل مقدمه و توضيحي بر روش پژوهش و چگونگي تدوين است، آغاز شده و در ادامه به دو بخش اصلي تقسيم شده است:
بخش اول معرفي و توصيف بقعه‌ها، مرقدها و مزارها، و در برگيرنده متن اصلي دربارة مطالب مربوط به آنها با يك روش هماهنگ در هر جلد است.
بخش دوم پيوست‌ها است كه خود به چهار قسمت شرح‌حال برخي از بزرگان و نام‌آوران؛ فهرست‌ها؛ واژه‌نامه و كتابنامه تقسيم شده است.

در نهايت بازبيني و تدوين نهايي كتاب، سبب شده است تا كاستي‌ها و نقائص كتاب تا حد ممكن رفع گردد و نتيجة نهايي كار، اثري ارزشمند در موضوع و حيطة بررسي مراكز آئيني و اماكن مذهبي كشور باشد.

شماري از زيارتگاه‌هاي استان آذربايجان شرقيشماري از زيارتگاه‌هاي استان آذربايجان شرقي
پژوهش گروهي بنياد ايران‌‌شناسي
طرح، مقدمه، تدوين و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
سرپرست طرح در شعبه: محمود رنجبر
ناظر طرح: اميرهوشنگ انوري
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1389
قطع: سلطاني (A3)
تعداد صفحات: 416
بها: 1040000 ريال

اين كتاب بخشي قابل توجه از طرحي است كه در باب بررسي مراكز آئيني كشور تهيه شده است. دربارة بقاع و زيارتگاه‌هاي استان آذربايجان شرقي تاكنون تحقيقات و مطالعاتي صورت پذيرفته اما هيچ‌يك تاكنون جامعيت نداشته است. بنياد ايران‌شناسي به همراهي بنياد ايران‌شناسي شعبة استان آذربايجان شرقي اقدام به شناسايي، معرفي و توصيف اين بقاع و زيارتگاه‌ها كرده است. در اين شناسايي تعداد 319 بقعه، زيارتگاه و مزار در استان آذربايجان‌شرقي بررسي و معرفي شده‌اند.شهرستانهايي كه بقعه‌هايشان در اين كتاب امده‌اند عبارتند از: آذرشهر، اسكو، اهر، بستان‌اباد، بناب، تبريز، جلفا، چاراويماق، سراب، شبستر، عجب شير، كليبر، ماغه، مرند، ملكان، ميانه، ورزقان، هريس و هشترود. بررسي ويژگي‌هاي مكان قرارگيري بقاع، تاريخچة بقعه‌ و مرمت‌هاي آن، محوطه و معماري بناي بقعه و نيز در نظرگرفتن تاريخ شفاهي اعم از چگونگي برگزاري مراسم و آداب و رسوم، چگونگي ادارة بقعه، معرفي معماران، نقاشان و هنرمندان دركنار متوليان، خادمان از گذشته تا كنون و .... از ويژگي‌هاي منحصر به فرد اين اثر است.
بر هر آشناي تحقيقي، آشكار است كه سرزدن به تك‌تك شهرها و روستاهاي استان بزرگي همچون آذربايجان‌شرقي كاري دشوار است كه به ياري خداوند، همت و علاقة پژوهشگران اين مهم انجام شد و به ثمر نشست.
كتاب با يك مقدمة دو بهره‌اي آغاز و به سه بخش اصلي تقسيم مي‌شود. بخش اول، با عنوان زيارتگاه‌ها مطالب اصلي كتاب را در بر مي‌گيرد و به توصيف مزارها و بقاع در 4 فصل به ترتيب زير مي‌پردازد:

  • زيارتگاه‌هاي مشهور به امامزاده
  • با زيارتگاه‌هاي مشهور به پير
  • اماكن مشهور به زيارتگاه
  • با مزار شماري از دانشوران صاحب نام

بخش دوم با عنوان شمار ديگري از زيارتگاه‌ها همانند بخش اول به داراي چهار فصل به شرح زير است:

  • زيارتگاه‌هاي مشهور به امامزاده‌ها
  • زيارتگاه‌هاي مشهور به اجاق‌ها
  • زيارتگاه‌هاي مشهور به پيرها
  • اماكن مشهور به زيارتگاه‌ها

بخش سوم شامل پيوست‌ها و داراي دو فصل است. پيوست‌‌ها در بردارندة جدول نام‌ها، نشاني‌‌ها،‌ هنرمندان،‌ متوليان و بقاع ثبت شده در فهرست ميراث فرهنگي و .... است. دو فصل موجود در اين بخش نيز به ترتيب به ارائة مطالبي در خصوص اماكن ديگر زيارتي و يك رشته فهرست در خصوص نام و نشان زيارتگاه‌ها، قدمت تحقيقي يا تقريبي بنا و... مي‌پردازد.
از جمله گفتني‌ها دربارة اين اثر، ارائه گزارش‌هايي از آرامگاه‌هاي برخي از بزرگان ادب، دانش و عرفان ايران زمين از جمله شيخ شهاب‌الدين اهري، شيخ محمود شبستري،‌ شيخ شهاب‌الدين اهري، اوجدي مراغه‌اي، خواجه محمد خوشنام و .... است. ديگر اين كه صفحات زيادي به تحقيق بر روي مزار پيرهاي آذربايجان صورت پذيرفته است و از اين منظر كتاب تركيبي خواندني از باورهاي مذهبي و عرفاني و ادبي آذربايجاني‌ها است.

كتاب شهرهاي ايران‌شهر (جلد اول؛ آبادان، ايواوغلي)
پژوهش گروهي بنياد ايران‌‌شناسي، مدير طرح: محمدرضا نصيري
طرح، مقدمه، تدوين و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1389
قطع: رحلي
تعداد صفحات: 575
بها: 1140000 ريال

كتاب حاضر، نخستين اثر از طرح «شهرهاي ايران‌شهر» است كه در بنياد ايران‌شناسي و زير نظر آقاي دكتر حسن حبيبي، تاًليف و تدوين شده است. طرح موضوع كتاب شهرهاي ايران‌ شهر با نگاهي دگرگونه به مسائل شهري و با هدف شناساندن شهرهاي ايران از قديم‌الايام تاكنون و به صورت جامع‌الاطراف و در عين حال به طور خلاصه در هر يك از مقوله‌هاي فرهنگي، اجتماعي، تاريخي، جغرافيايي، صنعتي و اقتصادي و ... صورت پذيرفته است.
اين كتاب ماحصل فعاليت‌هاي 53 نويسندة نام‌آشنا و غير نام‌آشنا است كه دست به قلم برده و هريك درخصوص يك يا چند شهر به ارائة مقاله پرداخته‌اند.
در اين كتاب نه تنها نقطه‌هاي مشترك كه خط‌ها، سطح‌ها و عمق‌ها و حجم‌هاي مشترك فرهنگي و تمدني و ديگر مختصات و مشخصات هر يك از شهرها در حد مقدور شناسايي و به سبك و سياقي واحد گزارش شدند. در جلد اول كتاب شهرهاي ايران‌شهر به مسائل و مباحث زير در خصوص 117 شهر پرداخته شده است:

  • موقعيت شهر
  • طبيعت شهر
  • تاريخ كهن شهر
  • مسائل مردم‌شناختي و جامعه‌شناختي شهر
  • اقتصاد و مشاغل شهر
  • تعليم وتربيت و فرهنگ شهر
  • بهداشت و درمان شهر
  • ارتباطات شهر
  • روزنامه‌هاي شهر
  • مراكز آييني، مساجد، امامزاده‌ها و آثار تاريخي شهر

همچنين در نگارش و تأليف اين اثر به چند موضوع خاص توجه شده است. سعي بر آن بوده است كه دربارة شهرهاي كوچك و تازه تأسيس تا جايي كه امكان دارد اطلاعات بيشتر و جامع‌تري داده شود. از اينرو تحقيقات ميداني در مواردي نيز انجام شده است.
به‌علاوه، در معرفي شهرهاي ايران تلاش شده است برخلاف روش مرسوم در دانشنامه‌ها عمل شود. يعني نه‌تنها به مسائل تاريخي و جغرافيايي شهرها، بلكه به چهرة شهرها از جنبه‌هاي مختلف و همچنين به مسائل اجتماعي، آداب و رسوم، اقتصاد و مشاغل و... نيز توجه شود.
در اين اثر به آداب و رسوم رايج در شهرها توجه ويژه شده است و در برخي موارد از آداب و سنني كه امروزه چندان مرسوم و متداول نيست و يا از بين رفته‌اند نيز ياد شده است.
همچنين در مطالعة اين اثر در بخش زبان‌ها و گويش‌ها روشن مي‌شود كه در بعضي مناطق ايران هنوز گويش‌هاي كهن ايراني بدون اينكه اصالت خود را از دست داده باشند، رواج دارند و حتي لغات پهلوي و اوستايي در ميان اين گويش‌ها مورد استفاده قرار مي‌گيرند.
نويسندگان اين اثر برخي داراي يك مقاله و بيشتر آنها دو يا چندين مقاله را به رشتة تحرير درآورده‌اند. در اين راستا دو فهرست در ابتداي كتاب آمده است: يكي فهرست نام نويسندگان است كه با نظم الفبايي تنظيم شده است و پس از نام و نشان هر يك از آنها، نام و نشان مقالاتي كه در هر جلد تحرير كرده‌اند، آمده است. فهرست ديگر فهرست الفبايي مقالاتي است كه هر يك از نويسندگان تحرير كرده‌اند.
شايان ذكر است، در جلد‌هاي بعدي به ترتيب حروف الفبا ساير شهرها معرفي خواهند شد.

سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچه‌هاي پيراموني آن در دويست سال اخير
پژوهش گروهي بنياد ايرا‌ن‌شناسي، مديرطرح: شهرام يوسفي فر

طرح، مقدمه، تدوين و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1389
قطع: سلطاني (A3) تعداد صفحات 366
كتاب حاضر، نخستين اثر از مجموعه بازارهاي ايران است كه در بنياد ايران‌شناسي و زير نظر آقاي دكتر حسن حبيبي، تاًليف و تدوين شده است. كتاب «سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچه‌هاي پيراموني آن در دويست سال اخير» ماحصل بخشي از فعاليت‌هاي چندين سالة گروه بازار در بنياد ايران‌شناسي است. با توجه به عمر دويست سالة پايتختي تهران و دگرگوني‌هاي گستردة معاصر و تأثير آنها بر سرگذشت بازار، برخي از مهم‌ترين موضوعات مربوط به بازار بزرگ تهران و بازارچه‌هاي پيراموني آن، بازارهاي تجريش و حضرت عبدالعظيم (ع) از ابتداي دورة قاجار تاكنون، در اين كتاب مورد بررسي قرار گرفته است. در اين اثر تلاش شده با پژوهشي جامع و بهره‌گيري از روش‌هاي‌كتابخانه‌اي و ميداني، كالبد در بازار از وجوه گوناگون تاريخي، جغرافيايي و اقتصادي مانند موقعيت گروه‌هاي شغلي و كاربري‌هاي اماكن مورد بررسي قرار گيرند. نو بودن عرصة مطالعات در بازار تهران به عنوان الگو براي مطالعات آتي، يكي از ويژگي‌هاي بارز اين كتاب است. در اين اثر كالبد‌هاي اصلي و فرعي بازار و عناصر اين كالبد به طور مبسوط مورد بحث و بررسي قرار گرفته‌اند. اين كالبد سازمان اقتصادي، اجتماعي و نيروي انساني را در خود جاي داده و به شكل مطلوب در آورده است. با رويكرد پژوهشي مشخص مي‌شود كه بازار به مثابه ‌يك شهركوچك، بيشترين عناصر و اجزاي شهري را در خود جاي داده است. اين كالبد يك نقطة به نسبت معين پايه‌گذاري شده و تقريباً توسعه‌اي هماهنگ‌يافته است و تازماني كه به كاركردهاي اجتماعي و سياسي و فرهنگي و اقتصادي خود ادامه داده و به ويژه تا زماني كه سازمان اقتصادي‌اش را نيروي انساني منسجمي اداره مي‌كند، همچنان پا برجا خواهد بود. كتاب «سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچه‌هاي پيراموني آن در دويست سال اخير» در هشت بخش مفصل و هر بخش به چند فصل و بهره تقسيم شده است. در اين اثر علاوه بر بازار بزرگ تهران، بازارچه‌هاي آن، بازار تجريش و بازار شهر ري مورد بررسي و مطالعه قرار گرفته‌اند. بخش هشتم كتاب با عنوان پيوست فصول متعددي شامل آمار و فهرست ‌مشاغل، بناهاي وقفي، گاه‌شمار حوادث و وقايع بازار، اسناد بازار و نيز قوانين و مقررات مربوط به بازرگاني در ايران در برگرفته‌ است. بخش‌هاي كتاب به شرح زير است: بخش اول: كالبدهاي اصلي و فرعي بازار بزرگ تهران و عناصر آن بخش دوم: سازمان اقتصادي بازار بزرگ تهران بخش سوم: نظام صنفي بازار بزرگ تهران بخش چهارم: تك‌نگاري‌ها بخش پنجم: نقشه‌هاي پهنه‌بندي مشاغل در بازار بزرگ تهران بخش ششم: بازار تجريش بخش هفتم: بازار حضرت عبدالعظيم (ع) بخش هشتم: پيوست‌ها كتاب با مقدمة جناب آقاي دكترحسن حبيبي و پيشگفتار جناب آقاي دكتر شهرستاني و با مباحث بازار و بازارشناسي توسط جناب آقاي دكتر يوسفي‌فر، مدير طرح، آغاز مي‌شود. بررسي مشاغل متعددي كه در بازار تهران بوده و از دست رفته‌اند و يا به جاهاي ديگر منتقل شده‌اند و نيز كاروان‌سراها در طول تاريخ بازار، مباحثي است كه بايد مورد بررسي قرار گيرند و اين امر از برنامه‌هاي آتي بنياد ايران‌شناسي است. همچنين پژوهش ساير بازارهاي ايران و از آن جمله بازار تبريز و يزد و..... در دستور كار بنياد ايران‌شناسي قرار دارد.

ايران در كتاب نزهى‌المشتاق
ترجمه: استاد عبدالمحمد آيتي

طرح، مقدمه، تدوين و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1388
قطع: سلطاني (A3) تعداد صفحات 164
بها: 200000 ريال
اين كتاب، ترجمة قسمتي از كتاب نزهة‌المشتاق في‌الاختراق الافاق اثر مشهور ابوعبدا... ادريسي، دانشمند مسلمان مغربيِ مقيم سيسيل است كه در اواخر قرن پنجم هجري (493 هـ.ق) در مراكش ديده به جهان گشود و در دهه‌هاي آخر قرن ششم هجري (560 هـ.ق) در پالرموي سيسيل چشم از جهان فروبست. ابوعبدا... ادريسي را همچون استخري، ابوحوقل، مقدسي و بيروني مي‌توان در رديف جفرافي‌دانان مؤثر و بنام جهان اسلام معرفي كرد كه كتابش (نزهة‌المشتاق) از جملة مهمترين آثار جغرافيايي جهان به شمار مي‌رود. اين كتاب از جملة آن كتابهايي است كه ياد كرد قابل توجهي از ايران قرن‌هاي پنجم و ششم هجري‌قمري دارد كه تاكنون به فارسي ترجمه نشده و بنياد ايران‌شناسي آنچه را كه به طور كامل يا به نحوي از انحاء به ايران مربوط مي‌شود، در ترجمة اين اثر در اولويت قرار داده است تا فايدة فوري‌تر و عام‌تري براي دانشجويان و محققان در بخش ايران بزرگ داشته باشد. نگارش كتاب نزهة‌المشتاق في‌الاختراق الافاق، پانزده سال به طول انجاميده و در شوال 548 هـ.ق/ ژانوية 1154 م، به زبان عربي اندلسي به پايان رسيده است؛ مقدمات انتقال دانش جغرافياي مسلمانان را به اروپا فراهم آورده و در شكل‌گيري جغرافياي جديد مؤثر بوده است. از آنجا كه استاد عبدالمحمد آيتي با ترجمة كتاب تاريخ اندلس و ديگر آثار عربي آشنايي كامل داشتند، ترجمة كتاب كه از روي چاپ ناشر عربي انجام شده، به استاد واگذار شد و اين موضوع از نقاط قوت اثر حاضر است. اهميت كتاب بنا بر گفتة ناشر عربي آن بيش از يك كتاب جغرافياي طبيعي است، چرا كه يك كتاب جغرافياي انساني نيز هست و نكته‌هاي مهمي را هم از موضوعات مردم‌شناسي و احتمالاً جامعه‌شناسي دربردارد. به طوريكه در زمينه‌هاي ديگر اعم از جامعه، نظام، عقايد، تاريخ، ادبيات و... نيز كارآيي دارد و به خواننده شناخت مي‌دهد. ادريسي همچنين به جمع‌آوري و تنظيم صرف اطلاعات در بخش‌ها و فصل‌ها اكتفا نكرده؛ بلكه در كنار آن نگرش علمي و ذوق فطري سليم خود را نيز در نگارش كتاب دخالت داده است. وي همچنين در اين كتاب نقشة كروي كاملي از جهان ترسيم كرده و در اين كار ابتدا نقشة بطلميوس را تصحيح و آنگاه نقشة خود را براساس آن ترسيم كرده است. به علاوه در جمع‌آوري مطالب كتابش در اغلب موارد از گردشگران و تاجران يا به قول امروزي شاهدان عيني بهره جسته است. لذا در بسياري از موارد مي‌بينيم كه در لابه‌لاي متن كتاب به اين دسته از منابع اشاره مي‌كند، نظير: «يكي از گردشگران مورد اعتماد كه قريب به بيست سال در سودان به سر برده است، مي‌گويد...»، و البته تمام اين نوع منابع با مشاهدات عيني خود ادريسي و تجربياتش به عنوان يك گردشگر و جغرافي‌دان به خوبي درآميخته است. وي همچنين كتابش را براساس دريافت‌هاي بسياري از جغرافي‌دانان روزگار خويش به هفت اقليم تقسيم كرده و در هر اقليم مسائل مورد بحث را در ده بخش آورده است. مبناي تنظيم كتاب بر مكتب هفت اقليم استوار است و هر اقليم به ده بخش (جزء) تقسيم مي‌شود. در اصل كتاب به هفت فصل و هفتاد بخش تقسيم شده است. در كتاب حاضر، هر بخش و اقليم كه به طور مستقيم و يا غير مستقيم به ايران بزرگ، از ماوراءالنهر تا بين‌النهرين مربوط مي‌شود، انتخاب شده است. يازده نقشه نيز از نسخة خطي منحصر به‌فرد انس‌المهج و حدائق‌الفرج، اثر ديگر ادريسي، در انتهاي كتاب آمده است. بخش تعليقات نيز شامل اطلاعات سودمندي همچون بررسي و توصيف نقشه‌هاي ادريسي، تطبيق موقعيت‌هاي جغرافيايي كتاب با وضعيت كنوني و نماية جغرافيايي دقيقي از متن كتاب است.

مساجد ديرينه سال تهران
پژوهش گروهي بنياد ايران شناسي

طرح، مقدمه، تدوين و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1388
قطع: سلطاني (A3) تعداد صفحات 570
بها: 1420000 ريال
كتاب حاضر، دومين كتاب از مجموعه طرح پژوهشي «اماكن آييني و مذهبي ايران» است كه در بنياد ايران‌شناسي به صورت كار گروهي و ميان‌رشته‌اي، طي چند سال كار مستمر و براساس پژوهش‌هاي ميداني و كتابخانه‌اي گسترده به سرانجام رسيده است. در بررسي كتابخانه‌اي اين اثر، بيشتر كتابها، گزارش‌ها و تحقيقات مكتوب پيشين مربوط به تهران، در آن قسمت كه از مساجد سخن گفته‌اند و نيز مكتوباتي كه سراسر آن مربوط به مساجد هستند، مورد توجه و استخراج اطلاعات قرار گرفته‌ است. همچنين اين كتاب با بررسي ميداني و ارائة اطلاعات دقيق دربارة مساجد ديرينه سال تهران، اين ميراث با ارزش، پرمعني، بلندنظرانه و هنرمندانه را به خوانندگان معرفي مي‌نمايد. در كتاب حاضر تعداد 132 مسجد در تهران، كه بالاي 80 سال قدمت دارند، مورد معرفي و بررسي قرار گرفته‌اند. آنچه در بررسي ميداني اين مساجد به آنها توجه شده، همة مسائلي را دربرمي‌گيرد كه مربوط به ساختار بنا و نيز فعاليت بنا مي‌شود. در نتيجه اصل ساختمان، نكته‌هاي خاص معماري بنا و تزئينات آن به طور عيني به معناي دقيق كلمه نه تنها مورد مشاهده بلكه مورد «معاينه» قرار گرفته‌اند. همچنين آنچه اين اثر را در ميان پژوهش‌هاي علوم انساني و اجتماعي متمايز مي‌سازد آن است كه پژوهشگران از تاريخچة بنا و سير تغييرات آن نيز نه تنها غافل نمانده‌اند كه اين بخش را به عنوان يكي از بخش‌هاي مهم كار مورد توجه قرار داده‌اند. وجه مورد توجه ديگر در اين اثر، حضور انساني و اجتماعي اصل بنا بوده است كه به عنوان يك امر اجتماعي، فرهنگي و درعين حال آييني و مذهبي بدان پرداخته ‌شده است. بر اين اساس، هر مسجد به عنوان يك موجود زنده و فعال نه تنها در بافت شهري قرار داده شده، بلكه در تار و پود زندگي اجتماعي، فرهنگي، عقيدتي و حتي سياسي و علمي (به لحاظ آنكه مسجد داراي مدرس و مدرسه بوده و يا همساية مدرسه‌اي قرار داشته است) نيز جاي داده شده و به صورت چند وجهيِ درهم تنيده شده، مورد مطالعه قرار گرفته است. بر اين اساس، در اين اثر به شناسايي هر يك از مساجد شامل: نشاني، باني بنا و مديريت آنها اشاره شده و در چهار بخش به طور تفضيلي به معرفي مسجد مذكور پرداخته شده است، كه عبارتند از: 1. موقعيت مكاني مسجد؛ 2. تاريخچه: بناي اوليه مسجد و گزارشي از مرمت‌ها؛ 3. بناي كنوني و مشخصات آن؛ 4. ملاحظات و توضيحات تكميلي (شامل: بانيان، متوليان، معماران و هنرمندان، واعظان و مداحان و اهميت تاريخي مسجد).

وقايع‌نگاري خليج فارس؛ بخش تاريخ ايران
نوشتة: ج. ج. لوريمر ترجمة: استاد عبدالمحمد آيتي

مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1388
قطع: رحلي تعداد صفحات 313
بها: 280000 ريال
از جمله نيازهاي مطالعات در حوزة خليج فارس، بررسي تحقيقات انجام شده از طرف سياحان و سياستمداران است كه در سالهاي مختلف در اين حوزه آثاري از خود بر جاي گذاشته‌اند. كتاب «وقايع‌نگاري خليج فارس»،‌ اثر ج. ج. لوريمر، با عنوان اصلي «The Gazetteer of The Persian Gulf, Oman and Centeral Arabia, Calcutta, India, 1915» است، كه به وقايع‌نگاري تاريخي، جغرافيايي،‌ اجتماعي و... كشورهاي حوزة خليج فارس مي‌پردازد. با عنايت به اين نياز بنياد ايران‌شناسي با گزينش بخش تاريخ ايران، اقدام به ترجمة اين اثر نمود. اين كتاب توسط استاد عبدالمحمد آيتي از متن عربي به فارسي و با نظارت و مقدمة جناب آقاي دكتر حبيبي ترجمه شده است. ترجمة كتاب با ديدگاهي ايران‌شناختي صورت پذيرفته و به همين علت نيز بخش مربوط به تاريخ ايران انتخاب شده است. كتاب «وقايع نگاري خليج فارس، بخش تاريخ ايران» بر اساس آنچه ناشر انگليسي آن نوشته است، شامل دو بخش است. بخش نخست دربرگيرندة «تاريخ خليج فارس و سرزمين‌ها و بلاد اطراف آن» و بخش دوم «معجم جغرافيايي منطقه» است. بخش اول كتاب شامل دو مبحث است: مبحث نخست شامل «تاريخ عمومي منطقة خليج فارس و منطقة عمان و ولايات عربي در ساحل غربي خليج فارس و بخش مركزي جزيرى‌العرب و عراق و عثماني، كه در واقع بخش عربي كتاب است» و مبحث دوم شامل «سه فصل خوزستان، تاريخ خليج فارس و جزاير آن و تاريخ مكران است، كه بايد بخش ايراني كتاب خوانده شود.» اين اثر ترجمة جزئي از قسمت تاريخي كتاب مربوط به ايران است. از جمله مباحث اين كتاب اوضاع داخلي ايران از دورة نادرشاه تا مظفرالدين‌شاه، روابط ايران با كشورهاي مختلف، قدرتهاي جهاني حاضر در خليج فارس و رقابت آنها بر سر خليج فارس، كمپاني‌هاي كشورهاي خارجي در خليج فارس، تجارت در خليج فارس، فرستادگان و سفارتها و گروه‌هاي ديگر مستقر در خليج فارس و... است. اين موضوعات هدف كشورهايي را كه در خليج فارس جولان مي‌داده‌اند را بهتر و بيشتر از وقايع نگاري مفرد روشن مي‌كند و مي‌تواند دست‌ماية پژوهش‌هاي چندگانه و رساله‌هاي متعددي باشد. شايان ذكر است، كتاب وقايع‌نگاري خليج‌فارس در دوازدهمين دورة جايزة «كتاب فصل»، كه اختصاص به آثار منتشر شده در فصل زمستان سال 1388 داشت، موفق به دريافت عنوان برگزيده در حوزة «تاريخ»، شاخة «ترجمه» شد

سرگذشت تقسيمات كشوري ايران، 1385- 1285 هـ.ش. (جلد سوم: خراسان جنوبي، خراسان رضوي، خراسان شمالي و خوزستان)
تأليف: فاطمه فريدي‌مجيد و نجمه ملك‌پور

مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1388
قطع: سلطاني (A3) تعداد صفحات 567
بها: 700000 ريال
اين كتاب، سومين جلد از مجموعة طرح پژوهشي «سازمان‌هاي اداري و تقسيمات كشوري» بنياد ايران‌شناسي است كه همانند جلد نخست به بررسي قوانين ايران در حوزة تقسيمات كشوري، در سه دورة قانونگذاري 1286، 1316 و 1362 هـ.ش، مي‌پردازد و روند شكل‌گيري استان‌ها، شهرستان‌ها، بخش‌ها و دهستان‌ها و نيز تجميع روستاهاي كشور، ايجاد، انتزاع و الحاق و تغيير نام واحدهاي تقسيمات كشوري، در طول يكصد سال اخير، را بررسي مي‌نمايد. پژوهشگران در كتاب حاضر در 567 صفحه به بحث تفصيلي چهار استان خراسان جنوبي، خراسان رضوي، خراسان شمالي و خوزستان پرداخته‌اند و دربارة هر يك از استان‌هاي مذكور، بر اساس آنچه در اسناد و مدارك آمده، به صورت شرح، جدول و نمودار و نقشه، مطالب را ارائه نموده‌اند. اين كتاب علاوه بر مطالب اين چهار استان، شامل مقدمه و بخش تمهيد است. مقدمه: شامل زيرساخت‌هاي جامعه‌شناختيِ نياز به پژوهش دربارة تقسيمات كشوري و ضرورت‌هاي آن، روش پژوهش، شيوة تدوين، تحليل منابع، و نيز قسمتي از طرح سازمان‌هاي اداري و تقسيمات كشوري در بنياد ايران‌شناسي است. بخش تمهيد: در اين بخش اطلاعاتي دربارة محتواي قوانين تقسيمات كشوري ارائه شده است. از جمله: قوانين مهم تقسيمات كشوري؛ بررسي كاستي‌هاي اين قوانين و برتري‌هاي آنها نسبت به يكديگر و نسبت به شرايط اجتماعي و تاريخي جامعه؛ بررسي كالبد و محتواي قوانين از 1286 تا 1385. اين بخش خواننده را با واژه‌ها، مفاهيم و اشاراتِ بخش‌هاي مختلف، نظير قانون 1286، قانون 1316، قانون 1362 و غيره، آشنا مي‌سازد و از تكرار برخي مطالب مشترك در هر بخش جلوگيري مي‌كند، و اشراف نسبت به كل ساختار تقسيمات كشوري را به لحاظ مفهومي ميسر مي‌نمايد. در اين قسمت همچنين محتواي كتابهاي جغرافيايي مرتبط با تقسيمات كشوري، محتواي كلي سرشماري‌ها و ميزان بهره‌مندي آنها نسبت به ساير منابع مورد بررسي قرار گرفته است. جلد سوم از كتاب سرگذشت تقسيمات كشوري ايران شامل مطالب و مباحثي به شرح ذيل است: بهرة نخست: توصيف مختصري از احكام و قوانين مربوط به تقسيمات كشوري از صد سال پيش تاكنون و بررسي محتواي آنها؛ بهرة دوم: محتواي كلي تصويب‌نامه‌هاي هيئت دولت و بخش‌نامه‌ها و دستورالعمل‌هاي وزارت كشور در مورد تقسيمات كشوري؛ بهرة سوم: تغييرات شكل يا محتواي تقسيمات كشوري به موجب قوانين يا ديگر مقررات. اين كتاب شامل بخش‌هاي دهم تا چهاردهم مشتمل بر استان‌هاي خراسان (بخش دهم)، خراسان جنوبي (بخش يازدهم)، خراسان رضوي (بخش دوازدهم)، خراسان شمالي (بخش سيزدهم) و خوزستان (بخش چهاردهم) است. اين اثر با در نظر گرفتن ريشه‌هاي تاريخي، اجتماعي، سياسي، جغرافيايي، ادبي و نيز استفاده از مطالعات و تخصص محققان گوناگون، با توجه به بين‌رشته‌اي بودن اثر حاضر، شكل گرفته است. همچنين با توجه به فراواني داده‌ها، اسناد و مدارك، دقت و كاوش بسيار در تنظيم و تدوين اين مجموعه‌ به كار رفته است.

سرگذشت تقسيمات كشوري ايران، 1385- 1285 هـ.ش. (جلد دوم: ايلام، بوشهر، تهران، چهارمحال و بختياري)
تأليف: فاطمه فريدي‌مجيد، حشمت ا... سليمي، نجمه ملك‌پور

مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1388
قطع: سلطاني (A3) تعداد صفحات 279
بها: 300000 ريال
اين كتاب، دومين جلد از مجموعة طرح پژوهشي «سازمانهاي اداري و تقسيمات كشوري» بنياد ايران‌شناسي است كه كار تأليف آن از سوي خانمها فاطمه فريدي‌مجيد و نجمه ملك‌پور و آقاي حشمت‌ا... سليمي و با مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي آقاي دكتر حسن حبيبي به انجام رسيده است. جلد اول از كتاب سرگذشت تقسيمات كشوري ايران به بخش‌هاي اول تا پنجم شامل آذربايجان (بخش اول)، آذربايجان شرقي (بخش دوم)، آذربايجان غربي (بخش سوم)، اردبيل (بخش چهارم) و اصفهان (بخش پنجم) پرداخت. ادامة آن در جلد دوم شامل بخش‌هاي ششم تا نهم در بردارندة ايلام (بخش ششم)، بوشهر (بخش هفتم)، تهران (بخش هشتم) و چهارمحال و بختياري (بخش نهم) است. اين كتاب نيز همانند جلد نخست به روند شكل‌گيري قوانين ايران در حوزة تقسيمات كشوري، در سه دورة قانونگذاري 1286، 1316و 1362هـ.ش، مي‌پردازد و چگونگي شكل‌گيري استان‌ها، شهرستان‌ها، بخش‌ها و دهستان‌ها و نيز تجميع روستاهاي كشور، ايجاد، انتزاع و الحاق و تغيير نام واحدهاي تقسيمات كشوري، در طول يكصد سال اخير، را بررسي مي‌نمايد. جلد دوم از كتاب «سرگذشت تقسيمات كشوري ايران» در 279 صفحه، به بحث تفصيلي چهار استان ايلام، بوشهر، تهران و چهارمحال و بختياري اختصاص يافته، كه دربارة هر يك آنچه در اسناد و مدارك مختلف قابل ذكر و توجه بوده، به صورت شرح، جدول، نمودار و نقشه ارائه گرديده است. جلدهاي بعدي اين مجموعة عظيم در دست چاپ و تهيه است. از اين مجموعه جلد سوم مشتمل بر سرگذشت تقسيمات كشوري استان‌هاي خراسان جنوبي، خراسان رضوي، خراسان شمالي و خوزستان در روزهاي آتي و جلدهاي چهارم و پنجم مشتمل بر سرگذشت تقسيمات كشوري استان‌هاي سمنان، سيستان و بلوچستان،‌ زنجان، فارس و... به زودي از سوي بنياد ايران‌شناسي منتشر خواهند شد.

سرگذشت تقسيمات كشوري ايران، 1385- 1285 هـ.ش. (جلد اول: آذربايجان‌شرقي، آذربايجان‌غربي، اردبيل و اصفهان)
تأليف: فاطمه فريدي‌مجيد، با همكاري: فاطمه دفتري، نجمه ملك‌پور

مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1388
قطع: سلطاني (A3) تعداد صفحات: 472
بها: 480000 ريال
اين كتاب، نخستين جلد از مجموعة طرح پژوهشي «سازمانهاي اداري و تقسيمات كشوري» بنياد ايران‌شناسي است كه كار تأليف آن از سوي خانم فاطمه فريدي‌مجيد، با همكاري خانمها فاطمه دفتري و نجمه ملك‌پور، و مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي آن نيز توسط دكتر حسن حبيبي به انجام رسيده است. كتاب حاضر، روند شكل‌گيري قوانين ايران در حوزة تقسيمات كشوري را، در سه دورة قانونگذاري 1286، 1316و 1362هـ.ش، بررسي مي‌كند و به چگونگي شكل‌گيري استان‌ها، شهرستان‌ها، بخش‌ها و دهستان‌ها و نيز تجميع روستاهاي كشور، ايجاد، انتزاع و الحاق و تغيير نام واحدهاي تقسيمات كشوري، در طول يكصد سال اخير، مي‌پردازد. دكتر حسن حبيبي در بخشي از مقدمه و تمهيد اين كتاب چنين بيان مي‌دارد: «كتاب حاضر سرگذشت به نسبت مفصل تقسيمات كشوري را از صد سال پيش تا پايان سال 1385 هـ.ش گزارش مي‌كند و ماجراهاي تكوين و تحول ايالات و ولايات و سپس استانها و شهرستانها و قسمتهاي جزيي‌تر را با شرح كافي بيان مي‌دارد. روشن است كه اين سرگذشت مشحون از اطلاعات و داده‌هاي فراوان و اصطلاحات و عناوين گوناگون است.» دكتر حبيبي در بخش ديگري از مقدمه مي‌افزايد: «تقسيمات كشوري در ايران يعني تقسيم كشور به ايالات، ولايات و استانها و شهرستانها و ...، سابقة طولاني از عهد باستان دارد. برآمدن هر نظام سياسي همراه با ايجاد سازمانهاي اداري و سياسي خاصي بوده است و اين امر از دوران ماد و هخامنشي و تقسيم ايران به شهرها و ساتراپي‌ها تا پس از اسلام كه سازمان ولايات و ايالت به مرور در ايران شكل گرفت و گسترة سترگ ايران به بخشهاي مختلفي تقسيم شد، با فراز و نشيب‌هايي پي گرفته شده است.» در اين مقدمه، به بررسي استانهاي سي‌گانه در سي بخش در جلدهاي مختلف كتاب سرگذشت تقسيمات كشوري ايران اشاره شده است. سپس تمهيد كتاب، (در 13 صفحةA3 )، با هدف مطرح ساختن اطلاعات زيربنايي و آماده‌سازي خواننده به استفادة بهينه از داده‌هاي كتاب آمده و طي آن يادآوري شده كه در اين كتاب مطالب و مباحث زير بدون ايجاز مخل و اطناب محل مطرح شده است: بهرة‌ اول: توصيف مختصري از احكام و قوانين مربوط به تقسيمات كشوري؛ بهرة دوم: محتواي كلي تصويب‌نامه‌هاي دولت و بخش‌نامه‌هاي وزارت كشور در مورد تقسيمات كشوري؛ بهرة سوم: تغييرات شكل تقسيمات كشوري به موجب قوانين و مقررات ديگر. در اين بخش كلية قوانين و تقسيمات كشوري با بررسي ويژگي‌ها و كاستي‌ها و از آن جمله متن آخرين قانون حاكم بر تقسيمات كشوري يعني «قانون تعاريف و ضوابط تقسيمات كشوري 1362» و نيز تصويب‌نامه‌ها و دستورالعملهاي وزارت كشور بعد از 1362 ارائه شده است. از آن پس در حدود 400 صفحه از جلد اول كتاب، به بحث تفصيلي چهار استان آذربايجان‌شرقي، آذربايجان‌غربي، اردبيل و اصفهان اختصاص يافته، كه دربارة هر يك بر اساس مقدمه و تمهيد پيش‌گفته، آنچه در اسناد و مدارك مختلف قابل ذكر و توجه بوده، به صورت شرح، جدول، نمودار و نقشه ارائه گرديده است: آذربايجان از 1285 تا 1337 هـ.ش، 57 صفحه؛ بخش اول: آذربايجان‌شرقي، 120 صفحه؛ بخش دوم: آذربايجان‌غربي، 56 صفحه؛ بخش سوم: اردبيل، 20 صفحه؛ بخش چهارم: اصفهان، 146 صفحه. شايان ذكر است، منابع اصلي مطالعات كتاب بر محور قوانين و مقررات مجلس شوراي ملي و مجلس شوراي اسلامي، مصوبات هئيت دولت، شوراي عالي انقلاب فرهنگي، دستورات نخست‌وزيران، رؤساي جمهور و... و همچنين اسناد، مدارك و منابع مكتوب خصوصاً از سالهاي 1280 تا 1316 هـ.ش استوار بوده و ‌خواننده با مطالعة اين كتاب، بدون نياز به جستجوي دراز دامن در منابع، به ميزان وسيع به تغيير و تحولات ايران در حوزة تقسيمات كشوري پي برده و با روند شكل‌گيري استان‌ها، شهرستان‌ها، بخش‌ها، دهستان‌ها و...، خصوصاً در طول يكصد سال اخير، آشنا مي‌شود. در پايان لازم به يادآوري است، جلد دوم اين مجموعه شامل بررسي استان‌هاي ايلام، بوشهر، تهران و چهارمحال ‌و بختياري تا اواخر سال جاري (1388) و ساير مجلدات اين مجموعه در مدت زمان مشخص به عرصة مطالعاتي كشور ارائه خواهد شد.

وصف خليج فارس در نقشه‌هاي تاريخي
پديدآورندگان: محمدحسن گنجي، محمدباقر وثوقي، جواد صفي‌نژاد، فاطمه فريدي‌مجيد، اميرهوشنگ انوري
مقدمه، تدوين و بازبيني نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1386 بها: __ (در حال حاضر موجود نمي‌باشد)
قطع: سلطاني (A3) تعداد صفحات: 440
كتاب وصف خليج فارس در نقشه‌هاي تاريخي، به عنوان نخستين اثر از طرح پژوهشي «مجموعة اسناد و مدارك خليج ‌‌فارس»، پژوهشي است كه كار تأليف آن از سوي آقايان محمدحسن گنجي، محمدباقر وثوقي، جواد صفي‌نژاد، اميرهوشنگ انوري و خانم فاطمه فريدي‌مجيد، همراه با مقدمه، تدوين و بازبيني آقاي دكتر حسن حبيبي به انجام رسيده است. در اين كتاب سعي بر آن شده تا، بر پاية اسناد جغرافيايي مشهور، مسلم و مستند، برگي ديگر بر حقايق خليج فارس گشوده شود و واقعيتي كه بر تمامي نقشه‌هاي اصلي «خليج فارس» رفته، دگر بار و همراه با توضيحات و نكته‌هاي تاريخي و جغرافيايي شايستة تأمل، به فرهيختگان و صاحبنظران عرضه شود. كتاب وصف خليج فارس در نقشه‌هاي تاريخي در سه بخش به بررسي نقشه‌هاي متعدد و گزينش‌شده در ارتباط با موضوع خليج فارس مي‌پردازد: بخش اول: «مكتبهاي نقشه‌نگاري حوزه‌هاي اسلامي و اروپايي و برخي از مشخصات آنها»، بخش دوم: «نقشه‌ها و توصيف آنها» و بخش سوم: «پيوستها». در بخش اول به نقشه‌نگاري حوزة اسلامي شامل مكتبهاي عراقي و بلخي پرداخته ‌شده است. همچنين مكتبهاي هفت كشور ايراني، هفت اقليم يوناني، بلخي، نجيب بكران و مكة مركزي نيز در اين بخش معرفي شده و در ادامه به معرفي جغرافيدانان و نقشه‌نگاران حوزة اسلامي پرداخته شده است. معرفي و بررسي نقشه‌نگاري حوزة اروپايي از جمله مكتبهاي بطلميوسي، نقشه‌نگاري ايتاليايي، نقشه‌نگاري هلندي، نقشه‌نگاري آلماني، نقشه‌نگاري فرانسوي و... نيز از ديگر موضوعات اين بخش است. بخش دوم نيز به نقشه‌هاي دوران اسلامي و اروپايي اختصاص دارد. بخش پيوست‌ها شامل دو فصل «نگاهي دوباره به چند نقشه» و «فهرستها» است كه به معرفي چند نقشة جالب توجه مي‌پردازد و فهرست‌هايي با عنوان نام نقشه‌نگاران، موضوعات، نقشه‌ها و... را جهت دسترسي آسان به مطالب كتاب ارائه مي‌دهد. همچنين پاره‌اي توضيحات تكميلي در اين بخش ارائه شده كه خواننده را در درك بهتر نقشه‌ها ياري مي‌رساند. لازم به يادآوري است، كتاب وصف خليج فارس در نقشه‌هاي تاريخي در چهارمين دورة جايزة كتاب فصل، در بخش «تاريخ و جغرافيا» شاخة «تأليف»، به عنوان يكي از كتاب‌هاي برتر منتشر شده در فصل زمستان سال 1386 معرفي شد و مورد تقدير قرار گرفت. همچنين اين كتاب در دومين جشنوارة بين‌المللي فارابي كه دي‌ماه سال 1387 برگزار شد، موفق به كسب رتبة نخست در گروه تاريخ، جغرافيا و باستان‌شناسي، با كسب امتياز كم‌سابقة‌ 188 از 190، شد. مؤلفان كتاب وصف خليج فارس در نقشه‌هاي تاريخي نيز در نخستين جشنوارة ملي «نوآوري و شكوفايي» كه از 13 تا 15 بهمن‌ماه سال 1387 برگزار شد، به سبب طرح پژوهشي «وصف خليج فارس در نقشه‌هاي تاريخي»، به عنوان برگزيده در بخش «دانشمندان حوزه و دانشگاه» معرفي شده و مورد تقدير قرار گرفتند.

امامزاده‌ها و تربت برخي از پاكان و نيكان
(جلد اول: تهران، شميرانات و شهرري- كــار گـروهــي بـنيـاد ايران‌شناسي)
طرح، مقدمه، بررسي و تدوين نهايي: دكتر حسن حبيبي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1388
قطع: سلطاني (A3) تعداد صفحات: 520

اين كتاب، نخستين جلد از مجموعة طرح پژوهشي «اماكن مذهبي ايران» است كه در معاونت پژوهشي بنياد ايران‌شناسي، به صورت كار گروهي و موضوع ميان‌رشته‌اي، به سرانجام رسيده است. كتاب امامزاده‌ها و تربت برخي از پاكان و نيكان بنا دارد با بررسي ميداني و ارائة اطلاعات دقيق دربارة امامزاده‌ها و بقاع متبركة ايران، اين ميراثهاي ديني و فرهنگي ارزشمند ايران‌زمين را معرفي كند. در نخستين جلد از اين مجموعه، 118 امامزاده و بقعة برخي از پاكان و نيكان از تهران، شميرانات و شهرري معرفي و بررسي شده است. در آغاز هر يك از بقاع، به طور خلاصه معرفي شده‌اند، آنگاه به نشاني، باني و مديريت آن اشاره شده و سرانجام به‌ طور تفصيلي در چهار بخش شامل: 1. موقعيت بقعه؛ 2. تاريخچة بقعه (الف- نام و نشان صاحب بقعه، ب- سابقة بنا و حدود و ثغور آن)؛ 3. محوطه و معماري كنوني بقعه؛ 4. توضيحات تكميلي و ملاحظات (شامل: زائران، نذورات، موقوفات، مراسم، دفن‌شدگان، بانيان و هنرمندان، متوليان و خادمان) پرداخته شده است. در پايان نيز از راويان محلي كه در شناسايي بقعه ياري‌گر پژوهشگران اين اثر بوده‌اند، ياد ‌شده است. كتاب امامزاده‌ها و تربت برخي از پاكان و نيكان كار گروهي از كارشناسان رشته‌هاي معماري، هنر، ادبيات، تاريخ، باستان‌شناسي، جغرافيا، جامعه‌شناسي، گرافيك، علوم كامپيوتر و همچنين علوم ديني است و در قطع سلطاني بزرگ، در 520 صفحة رنگي و مصور، وارد عرصة كتاب ايران شده است. شايان ذكر است، اين كتاب طي چند سال كار مستمر و مشتمل بر مراحل پژوهش‌هاي ميداني و كتابخانه‌اي گسترده به انجام رسيده و نمونة موفق يك كار گروهي در ايران است. از همين‌رو، اين كتاب در دهمين دورة جايزة كتاب فصل (ويژة آثار به چاپ رسيده در تابستان سال 1388)، برگزيدة بخش «دين» در شاخة (كليات اسلام) شد. لازم به يادآوري است، بررسي امامزاده‌ها و تربت برخي از پاكان و نيكان ساير شهرستانهاي استان تهران و نيز ساير استانها و شهرستانهاي كشور به طور همزمان در دست تهيه، آماده‌سازي و چاپ است. همچنين در اين مجموعة پژوهشي اطلاعات مربوط به اماكن آييني تهران نيز تهيه شده و از همين مجموعه جلد نخست از كتاب مساجد ايران با عنوان مساجد ديرينه سال تهران آخرين مراحل چاپ را سپري مي‌كند و به زودي روانة بازار كتاب كشور خواهد شد.

بررسي تاريخي، سياسي و اجتماعي اسناد بندرعباس(1321 – 1226 ه.ق)
تحقيق و تدوين: دكتر حسن حبيبي و دكتر محمدباقر وثوقي
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1387
بها: 400000 ريال
قطع: رحلي تعداد صفحات: 488
اين كتاب حاصل تحقيق و تدوين آقايان دكتر حسن حبيبي و دكتر محمدباقر وثوقي است، كه به بررسي تاريخي- سياسي اسناد بندرعباس در يك فاصلة زماني حدوداً صدساله پرداخته است. از ويژگي‌هاي بارز اين كتاب مي‌توان به گردآوري حدود 400 سند بندرعباسي كه در طول مدت قابل ملاحظه‌اي با جستجو در مدارك و مآخذ گوناگون تهيه شده است، اشاره كرد. اين كتاب شامل يك مقدمه و پنج بخش است. در مقدمة آن كه به قلم آقاي دكتر حسن حبيبي نگارش يافته، دربارة بخشهاي مختلف كتاب به طور اجمال سخن به ميان آمده و شيوة تدوين اين اثر معرفي ‌شده است. در بخش اول كتاب، به وضعيت بندرعباس در دورة شاه‌ عباس اول، تجارت خليج‌فارس و حوزة اقيانوس هند، زمينه‌هاي افول و ركود بندرعباس، وضعيت بندرعبارس در دورة‌ نادرشاه، جنگ قدرت در بندرعباس در اين دوره و رقابت بندرعباس و مسقط پرداخته ‌شده است. در بخش دوم، وضعيت بندرعباس در دورة قاجاريه بررسي شده و شيوه‌هاي جديد استعماري انگليس در اين حوزه، چگونگي شكل‌گيري آل‌سعود و توسعة قدرت سلاطين مسقط در بندرعباس، گمركات بندرعباس و... مورد بازكاوي قرار ‌گرفته است. بخش سوم كتاب نيز به بررسي اسناد بندرعباسي از منظر زباني، ادبي، روابط خارجي و... و بخش چهارم به فهرست توصيفي و متن اسناد مربوط به اين حوزه پرداخته است. در پايان نيز پيوستي تكميلي از شرح حال افراد، اصطلاحات و مفاهيم مربوط به خليج فارس، نقشة كاروانسراهاي مسير بندرعباسي- شيراز و... آورده شده است.

گزيده مقالات و اخبار روزنامه‌هاي مهم دربارة‌ خليج فارس (1320 – 1253 ه.ش)
مقدمه و بررسي سياسي، اقتصادي، اجتماعي و بازبيني نهايي: دكتر حسن حبيبي
تدوين: اميرهوشنگ انوري
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1387
بها: 575000 ريال
قطع: رحلي تعداد صفحات: 716
اين كتاب پژوهشي است گسترده، جامع و روشمند دربارة خليج فارس در مطبوعات فارسي‌زبان كه حوزه‌هاي گوناگون سياسي، اقتصادي و اجتماعي مربوط به خليج فارس را به تفكيك مورد بررسي قرار مي‌دهد و از سوي آقاي اميرهوشنگ انوري، با بررسي و نظارت آقاي دكتر حسن حبيبي به انجام رسيده است. در مقدمة كتاب، تحولات خليج فارس از ابتداي عصر ناصري تا پايان دورة رضاشاه و جايگاه مطبوعات در مطالعات خليج فارس مورد بررسي قرار گرفته و دربارة نقش اطلاع‌رساني روزنامة حبل‌المتين، مطبوعات بومي و مطبوعات چاپ خارج از ايران، چاپ آلمان و چاپ تهران دربارة خليج فارس سخن به ميان آمده است. همچنين در اين بخش به اهداف و ضرورت تأليف كتاب و چگونگي انتخاب اطلاعات آن اشاره شده است. اين كتاب شامل چهار بخش است. بخش اول، به مباحث سياسي از جمله اهميت و ثروت خليج فارس، روابط بين‌الملل و خليج فارس، استعمار در خليج فارس و... پرداخته است. بخش دوم، به مباحث اقتصادي اختصاص دارد كه موضوعاتي چون تجارت و دريانوردي در خليج فارس، ماليه و گمرك در كرانه‌ها و جزاير ايراني خليج فارس، قاچاق در خليج فارس و... را در بر‌گرفته است. در بخش سوم نيز به مباحثي چون تاريخ و جغرافياي خليج فارس، رفاه و آموزش عمومي در خليج فارس، ويژگي‌هاي اجتماعي مردم خليج فارس و... پرداخته شده است. بخش چهارم نيز شامل توضيحات تكميلي دربارة‌ برخي مفاهيم، نام روزنامه‌ها،‌ افراد و قبايل،‌ رويدادهاي مهم، تشكيلات، سازمانها، نشريات و... است. همچنين فهرستهاي موضوعي بندرعباس، بندرلنگه، بندر بوشهر و... در اين بخش قرار دارد.

خليج فارس در نگاه ايرانيان
به اهتمام: اميرهوشنگ انوري
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1386
بها: 173000 ريال
قطع: وزيري تعداد صفحات: 352



اين كتاب با پيشگفتاري دربارة اهميت خليج فارس در زمينة مطالعات جغرافيايي، تاريخي، سياسي، اجتماعي، روابط بين‌الملل و... آغاز شده است. بخش مقدمه به بررسي موقعيت جغرافيايي خليج فارس، چگونگي شكل‌گيري آن و موقعيت آن در دوران زمين‌شناسي و... اختصاص دارد. اين بخش همچنين به روش بررسي تحولات خليج فارس، وضعيت پژوهشهاي ايرانيان دربارة خليج فارس، علت كاستي مطالعات ايراني و غير ايراني دربارة اين حوزه و ويژگي‌ مقالات مندرج در كتاب اختصاص يافته است. كتاب خليج فارس در نگاه ايرانيان شامل 14 مقاله از پژوهشگران برجستة حوزة خليج فارس از جمله آقايان احمد اقتداري، سعيد نفيسي، محمدجواد مشكور، يوسف مجيد‌زاده، محمدابراهيم باستاني پاريزي و... است كه نام، جغرافياي تاريخي، اسناد مربوط به خليج فارس، تاريخچة كاوشهاي باستان‌شناسي در اين حوزه، موقعيت خليج فارس در دوره‌هاي تاريخي، تجارت و سفرهاي دريايي خليج فارس، كشورهاي حوزة خليج فارس و... را مورد بررسي قرار داه‌اند.

خليج فارس در حديث ديگران
به اهتمام: اميرهوشنگ انوري
انتشارات بنياد ايران‌شناسي، چاپ اول: 1386
بها: 157000 ريال
قطع: وزيري تعداد صفحات: 382
اين كتاب كه به اهتمام آقاي اميرهوشنگ انوري به زيور طبع آراسته شده، با هدف آگاه‌سازي نظام‌مند از پژوهشهاي غير ايرانيان دربارة خليج فارس تدوين شده و شامل 14 مقاله از پژوهشگران غير ايراني و ايرانيان خارج از كشور از جمله ژوزه مانوئل گارسيا، ويلم فلور، ديويد وايتهاوس، جان هانسمن و... است كه موضوعاتي چون اسامي خليج فارس در منابع پرتغالي، نيروي دريايي ايران در خليج فارس در قرن هجدهم، تجارت خليج فارس در دورة باستان، خليج فارس در اسناد تاريخي، مناطق باستاني خليج فارس، اوضاع سياسي اين حوزه و جزيرة سيراف و... را مورد بررسي قرار مي‌دهد. در اين ميان، چهار مقاله به بررسي پيشينة تاريخي سيراف، اقتصاد شكوفاي اين جزيره، راه‌هاي ارتباطي آن، كشاورزي سيراف و افول آن مي‌پردازند و اهميت اين جزيرة‌ تاريخي را نشان مي‌دهند.

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در جمعه بیست و یکم شهریور 1393  |
 قلیان و تاریخ
قلیان و تاریخ

فراگیر شدن کشیدن قلیان در بین ایرانیان چیز تازه‌ای نیست؛ مورخین می‌گویند احتمالا کشیدن قلیان که اختراع هندی - ایرانی است از زمان شاه طهماسب اول آغاز شده و در دوره قاجار فراگیر شده است آنطور که توانست محملی برای یک حرکت اعتراضی در عصر ناصرالدین شاه باشد.

 

«نهضت تنباکو» جنبش اجتماعی بود در اعتراض به اعطای امتیاز انحصاری تنباکو به شرکت «رژی» به مدت ۵۵ سال و طی آن با فتوای آیت‌الله میرزای شیرازی استعمال توتون و تنباکو حرام اعلام شد و مردم با شکستن قلیان‌ها اولین مبارزات ضد استعماری خود را کلید زدند.

 

مورخان گفته‌اند روزی که میرزای شیرازی حکم حرمت استعمال توتون و تنباکو را صادر کرد در تهران تا بعد از ظهر مردم همه قلیان‏‌ها را شکستند و انبارهای توتون و تنباکو را به آتش کشیدند؛ حتی در یکی از شهر‌ها، تعدادی از جوانان به خانه حاکم هجوم بردند تا او را از قلیان کشیدن منع کنند و به او گفتند: آقا میرزا فرمودند، استعمال تنباکو، محاربه با امام زمان(عج) است! ما اجازه نمی‌دهیم تو به جنگ با امام زمان بروی!

 

بر اساس گزارش‌های تاریخی، در آن تاریخ در برخی از شهر‌ها، افرادی برای خشک کردن تنباکو، مقداری از آن را در بام‌ها پهن کرده بودند، اما برای احتیاط، از جمع‌آوری آن هم پرهیز کردند. ناصرالدین شاه ابتدا از پذیرش حکم میرزای شیرازی، امتناع می‌کرد. اما تأثیر این فتوا آنچنان بود که شاه قاجار هم در حرمسرای خود جرأت نمی‌کرد قلیان بکشد. نهضت تنباکو با فشار علما آنقدر ابعاد عمیقی پیدا کرد که ناصرالدین شاه از بیم تاج و تخت تسلیم شد و دستور داد همه جا اعلام کنند حکم میرزا را پذیرفته و معاهده توتون و تنباکو را لغو می‌کند.

 

این نهضت از این جهت که اولین رویارویی‌های مردم و علما با شاه و استعمار بود و با پیروزی به پایان رسید دارای اهمیت است اما خود گویای رواج داشتن استعمال تنباکو و قلیان در عصر قاجار است.

 

مورخان می‌گویند در عصر قاجار قلیان آنقدر اهمیت داشته که مردم هیچ مجلس و میهمانی‌ای اعم از روضه‌خوانی، مجلس فاتحه، عزا، شیرینی خوردن، خواستگاری، بله بران، مجالس عقد و عروسی و شب‌نشینی را بدون آن برگزار نمی‌کردند.

 

در این میان قلیان کشیدن که کاری اعیانی به حساب می‌آمده آدابی نیز برای خود پیدا می‌کند و بیشتر در جامعه ایرانی نفوذ می‌کند مثل اینکه اگر در میهمانی نخستین قلیان به میهمان تعارف شود دلیل بر خوشامدگویی صاحب پذیرایی به آن فرد و اگر قلیان دوم و سوم به طرف پیشکش شود معنای خداحافظی است.

 

از سوی دیگر قلیان در کنار نفوذی که در جامعه عصر قاجار به عنوان وسیله‌ای رایج در دست مردم می‌یابد ابعاد زیبایی‌شناسی نیز پیدا می‌کند و کنده‌کاری بر روی بدنه و نقش و نگارهای روی کوزه آن قلیان را به شیء زینتی نیز تبدیل می‌کند.

 

عکس‌های زیر از عبدالله قاجار، آنتوان سوروگین و چند عکاس نا‌شناس در عین آنکه جایگاه قلیان در جامعه عصر قاجار را بیشتر نشان می‌دهد بعضا این وجه زیبایی‌شناسی و دکوری را نیز به تصویر می‌کشد. در این عکس‌ها  قلیان از دربار گرفته تا کوچه و خیابان و اندرونی، در دست شاهان و درباریان گرفته تا مردم عادی و زن و مرد دیده می‌شود؛ در کنار آن عکس‌های آتلیه‌ای نیز وجود دارد که در آن قلیان به عنوان وسیله‌ای زینتی و دکوری حضور دارد.
 

 

دختری با لباس قجری در اندرونی در حال بازی تخت نرد؛ قلیان پر نقش و نگار در سمت راست تصویر دیده می‌شود. عکاس: آنتوان سوروگین
 

 

دو دختر در لباس قاجاری در اندرونی با قلیانی در دست. عکاس: آنتوان سوروگین
 

 

عکس چند زن در تفرج با قلیان. عکاس: نا‌شناس
 

 

عکس آتلیه‌ای با قلیان. عکاس آنتوان سوروگین
 

 

بانو شکوه عظمی دختر احمدخان علاءالدوله با قلیان در اندرونی. عکس از «دنیای زنان قاجار»
 

 

زنی در کنار گهواره فرزندش با قلیانی در سمت چپ عکس. عکاس: احتمالا آنتوان سوروگین
 

 

زنان قاجاری در کنار کرسی و با قلیانی پر نقش و نگار. عکاس: آنتوان سوروگین
 

 

عکس جمعی با یکی از شاهزادگان. عکاس: نا‌شناس
 

 

عکس مرد و دو زن از اقوام ایرانی؛ قلیان در گوشه تصویر دیده می‌شود. عکاس: نا‌شناس
 

 

عکس جمعی زنان یک خانواده، قلیان در گوشه تصویر دیده می‌شود. عکس از «دنیای زنان قاجار»
 

 

مراسم نامزدی طاهر و توران عنایم. عکس از «دنیای زنان قاجار»
 

 

ضیافتی با حضور بزرگان شهر. عکاس: نا‌شناس
 

 

بست‌نشینی در سفارت انگلیس؛ قلیان‌ها در دست متحصنین دیده می‌شود. عکاس: نا‌شناس
 

 

قلیان کشیدن در تفرج. عکاس: نا‌شناس
 

 

حاج سید ابراهیم کنسول عثمانی و قلیان. عکاس: عبدالله قاجار
 

 

مظفرالدین شاه در حال قلیان کشیدن. عکاس: آقا رضا عکاس‌باشی
 

 

ناصرالدین شاه در حال کشیدن قلیان. عکاس: نا‌شناس
 

 

مرد نا‌شناس و قلیان. عکاس: آنتوان سوروگین
 

 

چاق کننده دوره‌گرد قلیان. عکاس: آنتوان سوروگین
 

 

عکس دسته‌‌جمعی مطربان قاجاری؛ قلیان در دست یکی از زنان دیده می‌شود. عکاس: نا‌شناس
 

 

فروشنده خشکبار در حال کشیدن قلیان. عکاس: آنتوان سوروگین
 

 

روستایی در حال کشیدن قلیانی که با کدو درست شده است. عکاس: نا‌شناس
 

 

قلیان کشیدن در خانواده‌ای از محلات فقیرنشین. عکاس: آنتوان سوروگین

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در چهارشنبه پنجم شهریور 1393  |
 مشروطیت در اردبیل
به بهانه صدور فرمان مشروطیت/
لزوم گردآوری اسناد دوران مشروطه در اردبیل/ تاریخ و مبارزانی که گمنام مانده اند
اردبیل - خبرگزاری مهر: به گواه تاریخ، اردبیل از کانون های اصلی در مبارزات مشروطه بوده که در سال های بعد به دلیل پراکندگی اسناد و عدم انسجام یادداشت ها و خاطرات به جا مانده جایگاه واقعی آن در دوران مشروطیت ثبت نشده است.
 

به گزارش خبرنگار مهر، اشارات جسته گریخته تاریخ در مبارزات مشروطه، پژوهشگران را به شهری هدایت می کند که جانفشانی مردم آن برای آزادی در سایه مبارزات سایر شهرها قرار گرفته و به صورت منسجم به تحریر درنیامده است.

جانفشانی هایی که مطالعه آن خبر از چرخه ای از محاصره، غارت و کشتار برای کسب آزادی می دهد. رشادت های مجاهدان و همراهی مردم با آنها موجب شد سال ها بیماری، قطحی، قتل و تجاوز، ویرانی و آتش زدن بازار و محلات و کشتار برای کسب آزادی هموار شده و اردبیل به عنوان یکی از هسته های اصلی مبارزات مشروطه کشور در ذهن تاریخ باقی بماند.

هر چند این رشادت ها جاودانه است اما پراکندگی اسناد مبارزات و نپرداختن منسجم به آن چنانکه در سایر شهرها تجربه گردیده، موجب شده حتی خود پژوهشگران برای مطالعه یک برهه از تاریخ این شهر منبع مناسب و منسجم و قابل استنادی در اختیار نداشته باشند.

با وجود اینکه کسروی به مبارزات مشروطه اردبیل در کتاب خود اشاراتی داشته و بابا صفری نیز در کتاب خود به صورت اجمالی به آن می پردازد اما به نظر می رسد در این میان همچنان نقاط کوری در تاریخ مشروطه از ثبت و تحقیق پنهان است.

شکل گیری فعالیت اولین انجمن سری اردبیل

اردبیل از ابتدا با زمزمه های شکل گیری مشروطیت همراه بوده و قبل از امضای مشروطیت به دست مظفر الدین شاه به صورت پنهان همگام با فعالیت انجمن های تهران به نشر عقاید مشروطه و ضرورت آن اهتمام داشته است.

تا جاییکه بابا صفری در کتاب معروف خود "اردبیل در گذرگاه تاریخ" صراحتا تاکید دارد که وسعت و دامنه این فعالیت ها و نحوه اقدامات روشنفکران به همان شکل و نوع بوده است که در تهران صورت می گرفت. با این وجود به دلیل اقتضای زمان روشنفکران به صورت سری تشکیل جلسه داده و فعالیت می کردند.

اینکه انجمن های سری دقیقا چه زمانی و از طریق چه کسانی تشکیل یافته و بذر مبارازت مشروطه در اردبیل را بارور کرده یکی از نقاط کور تاریخ مشروطه اردبیل است.

"نارین قلعه" اردبیل در زمان مشروطه

به نظر می رسد یکی از اسناد تاریخی شکل گیری اولین انجمن سری خاطرات تاجر مشروطه طلب میرزا عباس محسنی معروف به "شالمان اوف" باشد که در یادداشت های خود ما را به سال 1324 قمری هدایت می کند.

او می نویسد "روزی مشهدی ابوالفضل رضا زاده مرا به خانه حاج فخر السادات دعوت کرد. من وقتی بدانجا رسیدم جز او آقا سید زکی را نیز در آنجا دیدم. چون به صحبت نشستیم سخن از مشروطیت و آزادی به میان آمد و ما هر سه به قرآن سوگند خوردیم که با اساس آن مخالفت نکنیم."

نقش تجار در شکل گیری مبارزات مشروطیت

زمانی که زمزمه های مبارزات مشروطه در تهران به گوش آزادی طلبان می رسد در اردبیل نیز تجار و بازرگانان جزو گروه های پیشتاز مبارزات فعالیت خود را آغاز می کنند.

شبنم احمدی مدیر موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل تاکید دارد که نقل قول تاریخ مبارازت ما را به نقش برجسته تجار می رساند. بطوریکه شکل گیری اولین انجمن سری در خانه رضازاده یا همان موزه شهدای فعلی توسط چند تن از تجار بوده و در مدت کوتاهی تعداد آنها به 12 نفر می رسد.

به گفته وی مبارزات علاوه بر اینکه به شکل پخش اعلامیه، شبنامه و برگزاری جلسات بوده است وجه دفاعی نیز گرفته و در ابتدای فعالیت انجمن سری مبلغ 300 تومان برای خرید اسلحه توسط اعضا جمع آوری می شود.

احمدی تاکید دارد که اعضای انجمن در اولین اقدامات خود علما و مجتهدین را نیز با خود همراه ساخته و از اعضا و مدافعان خود امضا می گرفتند.

تشکیل و انحلال انجمن های ولایتی در اردبیل

تشکیل انجمن سری اردبیل قبل از صدور فرمان مشروطیت بود. بعد از اینکه مظفر الدین شاه در سال های پایانی عمر خود فرمان مشروطه را امضا کرد انجمن های ایالتی و ولایتی در سراسر کشور شکل گرفتند. انجمن هایی که به نوعی در راستای اهداف آزادی خواهانه فعالیت خود را آغاز می کردند.

فعالیت این انجمن ها تاز مانی که محمد علی شاه مجلس را به توپ بست در اردبیل به صورت گسترده و عیان بود و بعد از آن مجددا به شکل سری ادامه یافت.

حاج باباخان اردبیلی قهرمان نهضت مشروطه در اردبیل

اولین انجمن ولایتی همزمان با درگیری دو قطبی حیدری و نعمتی در اردبیل بود. اینکه بانیان انجمن ولایتی مرکب از چه اشخاصی بوده و چطور فعالیت خود را ادامه دادند روایت های مختلفی به خود گرفته است.

اما بعدها فعالیت این انجمن توسط "ساعد الملک" حاکم اردبیل متزلزل شد و وقتی هر یک از دو بخش حیدری و نعمتی خود انجمن ویژه تشکیل دادند در نهایت سال ها بعد "رشید الملک" حاکم وقت انجمن ها را به هم زد و انجمن جدیدی با ترکیب اعضای هر دو طرف تاسیس کرد.

قتل اولین شهید آزادی در دوران استبداد صغیر

مبارزات آزادی خواهان در دوران استبداد صغیر به صورت پنهانی و با ایجاد مشکل از سوی حاکمان دست نشانده همراه بود تا جاییکه در زمان حکومت امیر معزز در این دوره در اردبیل تعقیب و آزار مشروطه خواهان از سر گرفته شد.

بابا صفری در کتاب خود اولین شهید مشروطیت اردبیل را میرزا محسن امامزاده پسر حاج میرزا هادی امام عنوان کرده است.

موج مبارزات ادامه می یابد و پس از میرزا محسن، ملا امام وردی مشگینی به شکل فجیعی به قتل می رسد. بعد از آن قدرت گیری موقت مستبدان، آمدن مجاهدین به اردبیل از شهرهای مختلف  و سقوط اردبیل به دست مجاهدین بر تاریخ این شهر می گذرد.

غارت اردبیل و آمدن ستارخان

بعد از سقوط محمد علیشاه، اردبیل تجربه تاریکی را از سر می گذراند. تجربه ای که تاریخ نویسان آن را با عنوان "چاپقون ئیلی" یا سال چپاول یاد می کنند.

به دلیل ناامنی های ایجاد شده از وضعیت فعالیت مجاهدین و انحراف برخی از آنها از اصول مشروطیت و آزادی طلب و قتل و تجاوز فجیع سران استبداد به بهانه آزادی عشایر شاهسون و طوایف قوجه داغ که از دوستداران خاندان سلطنتی بودند عزم غارت اردبیل را می کنند.

به گفته مدیر موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل روس ها رحیم خان (رئیس طایفه چلبیانلو ) را در قراچه داغ با پول و سلاح مجهز کردند و او با کمک سران طوایف شاهسون شهر اردبیل را محاصره کرد.

  گزارش بروز شايعه صدور حكم تلگرافي آخوند خراساني در تحريم مشروطه اردبيل 

احمدی افزود: در این زمان ستارخان برای کمک به آزادی خواهان به اردبیل آمده و باقرخان در دفاع از شهر به همراه عده ای از مجاهدان به یاری ستارخان از تبریز به قصد اردبیل به سراب آمد بود.

هر چند روزهای تاریکی در جنگ های شکل گرفته بر مردم اردبیل تحمیل شد؛ در نهایت اوج آن، سقوط اردبیل به دلیل خروج نیروهای مبارز تجربه ای است که در ذهن اردبیلی ها باقی ماند.

متعاقب آن روسیه شماری سرباز و قزاق به سوی اردبیل فرستاد، سواران شاهسون و قره باغ پس از  تصرف شهر دست به تاراج بازارها و تیمچه ها و کاروانسراها زدند و همه را بجز حجره های متعلق به روسها و بستگان  ایشان به یغما بردند. با افزایش شمار سپاهیان روسیه، اردبیل در این زمان به صورت یکی از  کانونهای سپاهی نشین روسیه در آمد.

یکی از تلگرافهای انجمن ولایتی اردبیل در آن زمان حاکی از آن بوده که "اشرار.... بازار، دکاکین و کارانسراها و بیوتات حتی ملحقات بقعات متبرکه و مساجد را به یغما بردند... ویرانی اردبیل نه به حدی است که به شرح و بسط گنجد."

تدبیر اسماعیل بیگ برای نجات جان مردم

در زمانه غارت، عشایر به منازل و مغازه هایی که همراه با آنها بودند دستبرد نمی زدند. در این میان اسماعیل بیگ شیروانی تاجر باشی روس در اردبیل در کوچه مقابل مسجد سلیمان شاه که امروز به کوچه اسماعیل بیگ معروف است منزل داشت.

بابا صفری می گوید " او بنا به تشخیص خود یا تعلیماتی که از کنسولخانه گرفته بود در اول کوچه دو تن از سالدات (سرباز) روس گماشته و نیز بر در کلیه خانه های کوچه پرچم روس زده آنها را از آن خود معرفی نمود."

اینکه این تدبیر از نظر اخلاقی درست بوده یا نه قضاوت با خوانندگان تاریخ و درک احوال آن روز مردم است. به هر ترتیب ساکنان این کوچه برخلاف کل شهر نجات یافته و حتی تا مدت ها در تامین غذای بازماندگان مساعدت داشتند.

با خروج ستارخان و نیروهای مبارز "یپرم خان" برای سرکوبی عشایر مهاجم به اردبیل آمد و اگرچه آنان را شکست داد و تنی چند از سران ایشان را به اسارت گرفت، اما با وجود روسها که حامی عشایر بودند، رهایی کامل شهر ممکن نشد. در این زمان حدود سه هزار سرباز روس نیز نظر ژنرال "فیدارف" در اردبیل مستقر بودند.

ارتش اعزامی به اردبیل برای سرکوب شاهسون

در همین زمان بود که برخوردهایی میان فرقه دموکرات که از نو سازمان یافته بود و اتحاد اسلام که در اردبیل نمایندگی داشت، رخ داد و موجب نابسامانی های تازه ای در شهر شد و خشکسالی همراه با کمبود مواد غذایی به این گونه نابسامانی ها دامن زد. به دنبال آن، سربازان عثمانی به اردبیل وارد شدند و مدتی را در این شهر گذراندند.

پس از انقلاب اکتبر عده ای قفقازی به عنوان بلشویک به اردبیل وارد شدند، ولی تنها چند روزی در آن جا اقامت گزیدند و هنگام مراجعت مورد حمله یکی از  طوایف شاهسون قرار گرفتند و عده ای از آنها کشته شدند و اسلحه آنان به دست این طایفه افتاد.

شاهسون ها با حمله های گاه به گاه خود پیوسته موجب نا امنی شهر اردبیل می شدند، اما پس از این سال ها و به تضعیف و دستگیری سران ایشان، شهر اردبیل از یورشهای آنان برای همیشه در امان ماند.

خاطرات شالمان اوف برگ زرین اسناد مشروطه اردبیل

مدیر موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل با بیان اینکه بسیاری از این وقایع در خاطرات محسنی که خود از اولین مبارزان مشروطه بود بیان شده است، تاکید دارد که حتی بسیاری از اسناد تاریخی از جمله کتاب اردبیل در گذرگاه تاریخ در ذکر مبارازت مشروطه به این کتاب تاریخی مراجعه کرده اند.

احمدی افزود: شالمان اوف يكی از ارباب قلم و طرفدار مشروطيت در اردبيل بود که دوره زندگی خود را از تاريخ 1308 تا حدود 1329 (هـ.ق) نگاشته است.

وی بیان داشت: در این کتاب قیام و نهضت ميرزا علی‌اكبر آقا و غارت شاهسون‌های شهر اردبیل، صورت تلگراف آخوند خراسانی درباره حمايت و جانبداری از مشروطيت به علمای اردبيل و همچنين تمرد ايلات مشكين و شكست اردوی رشيدالملك و جنگ حسين علی خان گالش (طالش) با روس‌ها در آستارا آمده است.

به گفته احمدی در ادامه نویسنده تشكيل انجمن ولايتی اردبيل به سال 1328 هـ.ق و مسلح شدن حضرت آيت الله ميرزاعلی اكبر آقا عليه بالشويك‌ها و بسياری از وقايع عصر خود را به یادگار گذارده است.

تدوین یادداشت های نویسنده مشروطه طلب

شالمان اوف از مبارزان مشروطه و تاریخ نگار

کتاب شالمان اوف با عنوان "حیات محسنی" که فصول آن در پی مطالعات و تحقیقات مداوم عیان شده و اهمیت آن به عنوان یکی از اسناد تاریخ مشروطیت اردبیل برای خوانندگان آن به اثبات رسیده، تاکنون چاپ نشده است.

اهمیت این کتاب که به نظر می رسد در جهت چاپ و ارائه نسخه اصلی آن اقدامی از سوی خانواده محسنی صورت نگرفته است به حدی است که موسسه مطالعات و تدوین تاریخ اردبیل را به تدوین یادداشت های محسنی بر اساس نسخ یافت شده و کپی موجود از کتاب واداشته است.

به گفته احمدی این مجموعه به شکل یک کتاب چاپ شده و در اختیار پژوهشگران قرار خواهد گرفت. البته لازم است به دلیل اهمیت تاریخی خاطرات محسنی خانواده وی باید در خصوص نشر این اثر اقدام کنند.

وی افزود: حتی خود شالمان اوف در گوشه ای از یادداشت های خود آورده است که "در این عالم بهترین نتایج زندگی و محسن ترین ثمرات حیات انسانی آن است که از خود تاریخ دوره حیات و اتفاقات عصر خود را به یادگار گذارد."

اسناد تاریخی نیازمند بررسی کارشناسی است

با وجود اینکه در شناسایی و معرفی اسناد تاریخی جز افراد اهل قلم و پژوهشگران ورود نمی کنند اما انتظار از دستگاه های فرهنگی به دلیل سرفصل مسئولیتی آن ها سلب نمی شود.

مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اردبیل معتقد است اسناد تاریخی به ویژه زمانی که روایت های تاریخی متفاوت است، نیازمند بررسی کارشناسی است.

یحیی نقی زاده تاکید دارد که کتبی از جمله کتب تاریخی به دلیل حساسیت ویژه در بازگویی بخشی از تاریخ این سرزمین باید با دقت و مراقبت کامل انعکاس یابد.

وی به ضرورت گردآوری اسناد دوران مبارزات مشروطه تاکید کرد و افزود: انسجام دستگاه های فرهنگی و نگاه کارشناسی ضرورت دستیابی به این مهم است.

سید حسین اردبیلی، روشنفکر، روزنامه نگار و مبارز مشروطه اردبیلی در خراسان

تاریخ مشروطیت اردبیل احیا شود

در عین حال معاون سیاسی امنیتی استانداری اردبیل نیز تاکید دارد که به دلیل جایگاه آذربایجان در شکل گیری قیام مشروطه نقش اردبیل در این برهه تاریخی باید احیا شود.

طاهر شریفی مطالعات پژوهشگران در خصوص جمع آوری اسناد مشروطه را حرکتی مثبت و ضروری خواند و افزود: مجاهدین اردبیلی کمتر از مجاهدین تبریز رشادت نداشتند و احیای این واقعیت تاریخی بر عهده محققان است.

وی حمایت از چاپ آثار برجسته و تدوین آثار تاریخی شاخص زمان مشروطه را ضروری خواند و افزود: استانداری اردبیل نیز حامی این حرکت بوده و باید بتوان اطلاعات درستی از تاریخ گذشته این شهر برای آیندگان به یادگار گذاشت.

شهروندان اردبیلی در مواجه با تاریخ خود در بیشتر مواقع شاهد نشر کتبی بوده اند که جسته و گریخته راوی سخنان کتب دیگر بوده و باز در عین حال نگاه منسجمی را به مخاطب انتقال نداده است.

در این میان حوادث مهم تاریخی از جمله مشروطه نیز مصون از این آسیب نبوده و اردبیل نیازمند رویکرد جدیدی در بازگویی تاریخ خود است تا بتواند داشته های خود را به درستی به نسل های بعد منتقل کند.

در این میان نقش دستگاه های فرهنگی برجسته بوده و مهمتر از آن برخورد علمی و کارشناسی با چاپ کتب تاریخی ضرورتی است که تاکنون پاسخ نیافته است.

..................................

گزارش: ونوس بهنود

 

|+| نوشته شده توسط محمود محمد هدایتی در چهارشنبه پانزدهم مرداد 1393  |
 
 
 
بالا